Table of Contents
यवतमाळ जिल्हा: संपूर्ण माहिती
१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
- प्राचीन काळ: खिस्तपूर्व २७२ ते २३१ मधील सम्राट अशोक मौर्य यांच्या राज्याचा हा भाग होता. मौर्य साम्राज्याच्या पतनानंतर येथे स्थानिक ‘बेरार’ टोळीचे राज्य आले. पुढे पुष्यमित्र शुंग याने येथे आपली सत्ता स्थापन केली.
- राजघराणी: या प्रदेशावर वाकाटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट आणि देवगिरीच्या यादवांनी राज्य केले. अजिंठा लेण्यांमधील १६ व्या क्रमांकाच्या लेण्यात वाकाटक घराण्यातील १० राजांचा उल्लेख आढळतो.
- ब्रिटिश काळ: १८५३ मध्ये यवतमाळ जिल्हा उर्वरित बेरार प्रांतासोबत ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीकडे हस्तांतरित करण्यात आला.
२. भौगोलिक स्थान व विस्तार
| घटक | तपशील |
| भौगोलिक स्थान | वर्धा आणि पैनगंगा नद्यांच्या दक्षिण-पश्चिम भागात वसलेला जिल्हा. |
| उत्तर-दक्षिण लांबी | १९३ किमी |
| पूर्व-पश्चिम रुंदी | १६१ किमी |
| प्रमुख नद्या | पैनगंगा, वर्धा आणि अरणा. |
जिल्ह्याच्या सीमा (Boundaries)
| दिशा | लागून असलेला जिल्हा / राज्य |
| उत्तर | अमरावती आणि वर्धा जिल्हा |
| पूर्व | चंद्रपूर जिल्हा |
| दक्षिण | नांदेड जिल्हा आणि तेलंगणा राज्य |
| पश्चिम | वाशिम आणि हिंगोली जिल्हा |
३. प्रशासकीय माहिती
| घटक | तपशील |
| प्रशासकीय विभाग | अमरावती |
| मुख्यालय | यवतमाळ |
| एकूण क्षेत्रफळ | १३,५८२ चौ. किमी. |
| लोकसंख्या | २७,७२,३४८ |
| साक्षरता प्रमाण | ५७.९६% |
| नगरपालिका संख्या | १६ |
| ग्रामपंचायती | १,२०५ |
| महसूल गावे | २,११७ |
| एकूण तालुके (१६) | १. यवतमाळ, २. उमरखेड, ३. पुसद, ४. दिग्रस, ५. आर्णी, ६. पांढरकवडा (केळापूर), ७. वणी, ८. मारेगाव, ९. झरी जामणी, १०. घाटंजी, ११. राळेगाव, १२. बाभुळगाव, १३. कळंब, १४. दारव्हा, १५. नेर, १६. महागाव. |
४. आर्थिक व औद्योगिक महत्त्व
- पांढरे सोने: कापसाच्या विस्तीर्ण उत्पादनामुळे यवतमाळला ‘पांढरे सोने पिकविणारा जिल्हा’ किंवा ‘कापसाचा जिल्हा’ म्हटले जाते.
- मुख्य पिके: कापूस, ऊस, हळद, ज्वारी, बाजरी, तूर, सोयाबीन, शेंगदाणा, गहू आणि हरभरा.
- उद्योग: येथे ‘रेमंड युको मिल’ सारखा मोठा उद्योग असून कापूस प्रक्रियेवर आधारित अनेक कारखाने आहेत.
५. पर्यटन आणि प्रेक्षणीय स्थळे
- पोहरा देवी: बंजारा समाजाची ‘काशी’ म्हणून ओळखले जाणारे जगदंबा देवीचे मंदिर.
- शिरपूर: जैन धर्मीयांचे प्राचीन आणि प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र.
- सहस्रकुंड धबधबा: पैनगंगा नदीवर उमरखेड तालुक्यात असलेला निसर्गरम्य धबधबा.
- टिपेश्वर अभयारण्य: व्याघ्र प्रकल्पासाठी प्रसिद्ध असलेले वन्यजीव क्षेत्र.
- किनवट अभयारण्य: नैसर्गिक वनसंपदेने नटलेले पर्यटन स्थळ.
६. ऐतिहासिक किल्ले व महत्त्वाची ठिकाणे
- ऐतिहासिक कागदपत्रांमध्ये चंद्रपूर जिल्ह्यातील भाडक गावातील माहितीनुसार यवतमाळ जिल्ह्याचे शासन दरबारी मोठे महत्त्व होते.
- पुरातन काळात हा प्रदेश ‘बेरार’ प्रांताचा भाग असल्याने येथे अनेक गढ्या आणि जुन्या वास्तू आढळतात.
७. महत्त्वाचे वन-लाइनर प्रश्न
१. यवतमाळ जिल्ह्याला कोणत्या टोपणनावाने ओळखले जाते?
उत्तर: पांढरे सोने पिकविणारा जिल्हा.
२. यवतमाळ जिल्ह्याचे एकूण क्षेत्रफळ किती आहे?
उत्तर: १३,५८२ चौ. किमी.
३. यवतमाळ जिल्ह्यात एकूण किती तालुके आहेत?
उत्तर: १६ तालुके.
४. ‘बंजारा समाजाची काशी’ म्हणून कोणते ठिकाण ओळखले जाते?
उत्तर: पोहरा देवीचे जगदंबा मंदिर.
५. यवतमाळ जिल्ह्याची मुख्य अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने कशावर आधारित आहे?
उत्तर: कापूस उत्पादनावर (कृषी).
६. सहस्रकुंड धबधबा कोणत्या नदीवर स्थित आहे?
उत्तर: पैनगंगा नदी.
७. यवतमाळ जिल्हा कोणत्या प्रशासकीय विभागात येतो?
उत्तर: अमरावती विभाग.
८. यवतमाळ जिल्ह्यातील कोणत्या मोठ्या कापड उद्योगाचा उल्लेख माहितीमध्ये आहे?
उत्तर: रेमंड युको मिल.
९. जिल्ह्याची सर्वात लांब दक्षिण सीमा कोणती नदी निश्चित करते?
उत्तर: पैनगंगा नदी.
१०. जैन धर्मीयांचे पुरातन तीर्थक्षेत्र शिरपूर कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
उत्तर: यवतमाळ.
११. यवतमाळ जिल्ह्याचे साक्षरता प्रमाण किती टक्के आहे?
उत्तर: ५७.९६%.
१२. यवतमाळ जिल्ह्याची उत्तर-दक्षिण लांबी किती किमी आहे?
उत्तर: १९३ किमी.
१३. यवतमाळ जिल्ह्यातून जाणारा प्रमुख राष्ट्रीय महामार्ग कोणता?
उत्तर: हैदराबाद – जबलपूर (राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ७).
१४. यवतमाळ जिल्ह्याच्या उत्तर सीमेला कोणते जिल्हे लागून आहेत?
उत्तर: अमरावती आणि वर्धा.
१५. व्याघ्र प्रकल्पासाठी प्रसिद्ध असलेले यवतमाळमधील अभयारण्य कोणते?
उत्तर: टिपेश्वर अभयारण्य.
१६. यवतमाळ शहराचे जुने नाव काय असावे असे मानले जाते?
उत्तर: ‘यवत’ किंवा ‘यवते’.
१७. अजिंठा लेण्यांमधील कितव्या क्रमांकाच्या लेण्यात वाकाटक राजांचा उल्लेख आहे?
उत्तर: १६ व्या क्रमांकाच्या लेण्यात.
१८. यवतमाळ जिल्ह्याची पूर्व-पश्चिम विस्तार (रुंदी) किती आहे?
उत्तर: १६१ किमी.
१९. यवतमाळ जिल्हा ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीकडे कधी हस्तांतरित झाला?
उत्तर: १८५३ मध्ये.
२०. यवतमाळ जिल्ह्याला लागून असलेल्या दुसऱ्या राज्याची सीमा कोणती?
उत्तर: तेलंगणा.
नाशिक जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Nashik District GK
कोल्हापूर जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Kolhapur District GK
अमरावती जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Amravati District GK
वाशिम जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Washimr District GK
गडचिरोली जिल्ह्याची संपूर्ण माहिती | Gadchiroli District GK
चंद्रपूर जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Chandrapur District GK
