नागपूर जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न

Table of Contents

नागपूर जिल्हा: संपूर्ण माहिती

ऐतिहासिक महत्त्व: नागपूर हे १८ व्या शतकात भोसले घराण्याच्या मराठा राज्याची राजधानी होते. १८५३ मध्ये हे ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली आले आणि पुढे मध्य प्रांताची राजधानी बनले.
ऐतिहासिक किल्ले:
- सीताबर्डी किल्ला: नागपूर शहराच्या मध्यभागी असलेल्या टेकडीवर हा किल्ला आहे. १८१७ च्या सीताबर्डीच्या लढाईसाठी हा किल्ला प्रसिद्ध आहे.
- रामटेकचा किल्ला: प्रभू रामचंद्रांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेल्या रामटेक डोंगरावर हा किल्ला आणि प्राचीन मंदिरे आहेत.

घटक	तपशील
स्थान	महाराष्ट्र राज्याचा ईशान्य भाग (विदर्भ विभाग)
एकूण क्षेत्रफळ	९,८९२ चौ.कि.मी.
मुख्य नद्या	कन्हान, पेंच, वेणा, वर्धा आणि नाग (ज्यावरून शहराचे नाव पडले)
हवामान	उष्ण व कोरडे (उन्हाळ्यात तापमान ४८°C पर्यंत जाऊ शकते)

दिशा	लागून असलेला जिल्हा / राज्य
उत्तर	मध्य प्रदेश राज्य (छिंदवाडा आणि शिवनी जिल्हा)
पूर्व	भंडारा जिल्हा
दक्षिण	चंद्रपूर आणि वर्धा जिल्हा
पश्चिम	वर्धा आणि अमरावती जिल्हा

घटक	तपशील
प्रशासकीय मुख्यालय	नागपूर शहर
तालुके (१४)	नागपूर शहर, नागपूर ग्रामीण, कामठी, हिंगणा, काटोल, नरखेड, सावनेर, कळमेश्वर, रामटेक, पारशिवनी, मौदा, उमरेड, भिवापूर, कुही
प्रशासकीय विभाग	नागपूर विभाग (विभागीय मुख्यालय)
राजधानी दर्जा	महाराष्ट्राची उपराजधानी

दीक्षाभूमी: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी जेथे धम्मचक्र प्रवर्तन केले, ते जगातील एक मोठे बौद्ध स्तूप आणि पवित्र स्थळ आहे.
रामटेक (गडमंदिर): प्रभू रामाचे मंदिर आणि महाकवी कालिदासांचे स्मारक येथे आहे.
पेच राष्ट्रीय उद्यान: वाघांच्या दर्शनासाठी प्रसिद्ध असलेले हे उद्यान ‘मोगली’च्या कथांसाठी (Jungle Book) ओळखले जाते.
अंबाझरी व फुटाळा तलाव: शहरातील सुंदर पर्यटन आणि फिरण्यासाठीची ठिकाणे.
झिरो माईल (Zero Mile): भारताचे भौगोलिक केंद्रबिंदू दर्शवणारा ऐतिहासिक दगडी स्तंभ.

संत्री नगरी (Orange City): नागपूर हे जगप्रसिद्ध संत्र्यांच्या उत्पादनासाठी आणि निर्यातीसाठी ओळखले जाते.
मिहान (MIHAN): मल्टिमॉडेल इंटरनॅशनल पॅसेंजर अँड कार्गो हब, जे विदर्भातील मोठे औद्योगिक केंद्र आहे.
कोळसा खाणी: नागपूर जिल्ह्यामध्ये कोळशाचे मोठे साठे असून ‘वेस्टर्न कोलफिल्ड्स लिमिटेड’ (WCL) चे मुख्यालय येथे आहे.
आयटी पार्क: हिंगणा आणि मिहान परिसरात अनेक मोठ्या माहिती तंत्रज्ञान (IT) कंपन्या कार्यरत आहेत.

उपराजधानी: नागपूर येथे दरवर्षी राज्य विधानसभेचे ‘हिवाळी अधिवेशन’ भरते.
टायगर कॅपिटल: भारतातील अनेक व्याघ्र प्रकल्पांचे हे मुख्य प्रवेशद्वार असल्याने याला ‘Tiger Capital of India’ म्हणतात.
मेट्रो रेल्वे: महाराष्ट्रातील मेट्रो सुविधा असलेले हे दुसरे मोठे शहर आहे.
आर.एस.एस. मुख्यालय: राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे मुख्यालय नागपूर (रेशीमबाग) येथे आहे.