Table of Contents
नांदेड जिल्हा: संपूर्ण माहिती
१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
- प्राचीन वारसा: पौराणिक काळात पांडवांनी या जिल्ह्यातून प्रवास केल्याचे मानले जाते. ‘लीळाचरित्र’ ग्रंथातही याचा उल्लेख आहे. प्राचीन काळी याला ‘नंदीत’ म्हटले जाई.
- राजकीय सत्ता: येथे सातवाहन, वाकाटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, यादव, आणि निजामशाही अशा विविध सत्तांनी राज्य केले.
- मुक्ती संग्राम: १७२५ पासून हा भाग हैदराबाद संस्थानाचा हिस्सा होता. १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी पोलीस कारवाईनंतर नांदेड स्वतंत्र भारतात विलीन झाले.
२. भौगोलिक स्थान व विस्तार
- स्थान: १८.१६° ते १९.५५° उत्तर अक्षांश आणि ७६.५५° ते ७८.१९° पूर्व रेखांश.
- सीमा: उत्तरेस यवतमाळ; पश्चिमेस लातूर व परभणी; पूर्वेस तेलंगणा (आदिलाबाद, निझामाबाद); आणि दक्षिणेस कर्नाटक (बिदर) राज्य आहे.
- क्षेत्रफळ: १०,५२८ चौ. कि.मी.
- तापमान: किमान ५.६°C ते कमाल ४८.५°C पर्यंत.
३. प्रशासकीय माहिती
| घटक | तपशील / संख्या |
| एकूण तालुके | १६ (नांदेड, अर्धापूर, भोकर, मुदखेड, बिलोली, नायगाव, देगलूर, मुखेड, धर्माबाद, उमरी, हदगाव, हिमायतनगर, कंधार, लोहा, किनवट, माहूर) |
| उपविभागीय कार्यालये | ०८ (नांदेड, भोकर, बिलोली, देगलूर, धर्माबाद, हदगाव, कंधार, किनवट) |
| पंचायत समिती | १६ |
| एकूण ग्रामपंचायती | १३०९ |
| एकूण गावे | १६०३ |
| जिल्हाधिकारी | राहुल कर्डिले (दिलेल्या माहितीनुसार) |
| महसूल विभाग | छत्रपती संभाजीनगर (मराठवाडा) |
४. ठळक वैशिष्ट्ये आणि जनसांख्यिकी (२०११ नुसार)
| घटक | तपशील / माहिती |
| एकूण लोकसंख्या | ३३,६१,२९२ |
| लिंग गुणोत्तर | ९४३ (दर १००० पुरुषांमागे स्त्रिया) |
| एकूण साक्षरता | ७५.४५% |
| पुरुष साक्षरता | ८४.२७% |
| स्त्री साक्षरता | ६६.१५% |
| प्रमुख नद्या | गोदावरी (मुख्य), आसना, सीता, सरस्वती, मांजरा, कयाधू आणि मन्याड |
| प्रमुख भाषा | मराठी, उर्दू, तेलगू, लमाणी (बंजारी) आणि कन्नड |
५. आर्थिक व औद्योगिक महत्त्व
- सिंचन: विष्णुपुरी उपसा जलसिंचन प्रकल्प (शंकरसागर जलाशय) हा राज्यातील व आशियातील सर्वात मोठा उपसा जलसिंचन प्रकल्प मानला जातो.
- शेती: कापूस आणि केळी हे येथील प्रमुख नगदी पिके आहेत. विशेषतः अर्धापूर केळीसाठी प्रसिद्ध आहे.
- उद्योग: कापड गिरण्या, साखर कारखाने आणि कृषी आधारित उद्योगांचे जाळे येथे आहे.
६. पर्यटन आणि ऐतिहासिक किल्ले
- सचखंड गुरुद्वारा (हुजूर साहिब): शिखांच्या पाच तख्तांपैकी एक. येथे १० वे गुरु गुरु गोविंद सिंगजी यांचे वास्तव्य व समाधी आहे.
- माहूर गड: महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक (रेणुका माता मंदिर). येथे दत्तशिखर आणि अनसूया माता मंदिर आहे.
- किल्ले: * कंधारचा किल्ला: राष्ट्रकूट राजा कृष्ण-तिसरा याने बांधलेला प्रसिद्ध भुईकोट किल्ला.
- माहूरचा किल्ला: डोंगराळ भागातील ऐतिहासिक दुर्ग.
- निसर्ग: किनवटमधील सहस्त्रकुंड धबधबा (पैनगंगा नदीवर).
७. महत्त्वाचे वन-लाइनर प्रश्न
येथे सर्व वन-लाइनर प्रश्न उत्तरासमोरील आडवी रेष (—) काढून त्या ठिकाणी डॉट (●) वापरून दिले आहेत:
नांदेड जिल्हा: महत्त्वाचे वन-लाइनर प्रश्न
१. नांदेड शहर कोणत्या नदीच्या काठावर वसलेले आहे?
● उत्तर: गोदावरी.
२. प्राचीन काळी नांदेडला कोणत्या नावाने ओळखले जात असे?
● उत्तर: नंदीत.
३. नांदेड जिल्ह्याचे एकूण क्षेत्रफळ किती आहे?
● उत्तर: १०,५२८ चौ. कि.मी.
४. नांदेड जिल्ह्यात एकूण किती तालुके आहेत?
● उत्तर: १६.
५. शिखांचे १० वे गुरु, गुरु गोविंद सिंगजी यांचे स्मारक (सचखंड गुरुद्वारा) कोठे आहे?
● उत्तर: नांदेड.
६. महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी नांदेड जिल्ह्यात कोणते पीठ आहे?
● उत्तर: माहूर गड (श्री रेणुका माता मंदिर).
७. आशियातील सर्वात मोठा उपसा जलसिंचन प्रकल्प कोणता?
● उत्तर: विष्णुपुरी प्रकल्प (शंकरसागर जलाशय).
८. नांदेड जिल्हा स्वतंत्र भारतात (हैदराबाद मुक्ती संग्रामानंतर) कधी सामील झाला?
● उत्तर: १७ सप्टेंबर १९४८.
९. कंधारचा ऐतिहासिक भुईकोट किल्ला कोणत्या राजाने बांधला?
● उत्तर: राष्ट्रकूट राजा कृष्ण (तिसरा).
१०. २०११ च्या जनगणनेनुसार नांदेड जिल्ह्याचे लिंग गुणोत्तर काय आहे?
● उत्तर: ९४३.
११. जिल्ह्यातील कोणते गाव उत्कृष्ट प्रतीच्या केळी उत्पादनासाठी प्रसिद्ध आहे?
● उत्तर: अर्धापूर.
१२. नांदेड जिल्ह्याची साक्षरता एकूण किती टक्के आहे?
● उत्तर: ७५.४५%.
१३. पैनगंगा नदीवर असलेला जिल्ह्यातील प्रसिद्ध धबधबा कोणता?
● उत्तर: सहस्त्रकुंड धबधबा (किनवट).
१४. नांदेड जिल्ह्याला कोणत्या दोन राज्यांच्या सीमा लागून आहेत?
● उत्तर: तेलंगणा आणि कर्नाटक.
१५. नांदेड जिल्ह्याचे तापमान कमाल किती अंशांपर्यंत जाते?
● उत्तर: ४८.५°C.
१६. जिल्ह्यात एकूण किती उपविभागीय कार्यालये आहेत?
● उत्तर: ०८.
१७. नांदेड जिल्ह्यात बोलल्या जाणाऱ्या प्रमुख बोलीभाषा कोणत्या?
● उत्तर: मराठी, उर्दू, तेलगू, लमाणी (बंजारी) आणि कन्नड.
१८. भगवान दत्तात्रयांचे जन्मस्थान म्हणून कोणत्या ठिकाणाकडे पाहिले जाते?
● उत्तर: माहूर गड.
१९. गोदावरी नदीवरील विष्णुपुरी प्रकल्पाच्या जलाशयाला काय नाव दिले आहे?
● उत्तर: शंकरसागर.
२०. जिल्ह्यात एकूण किती ग्रामपंचायती आहेत?
● उत्तर: १३०९.
सोलापूर जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Solapur District GK
सांगली जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Sangli District GK
गोंदिया जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Gondia District GK
नागपूर जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Nagpur District GK
वर्धा जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Wardha District GK
अकोला जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Akola District GK
धारशिव जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Dharashiv District GK
लातूर जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Latur District GK
हिंगोली जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Hingoli District GK
परभणी जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Parbhani District GK
