१. भौगोलिक स्थान व विस्तार
- स्थान: गडचिरोली जिल्हा महाराष्ट्र राज्याच्या ईशान्य टोकाला असून तो छत्तीसगड आणि तेलंगणा राज्यांच्या सीमेला लागून आहे.
- क्षेत्रफळ: जिल्ह्याचे एकूण क्षेत्रफळ १४,४१२ चौ. कि.मी. आहे.
- वनाच्छादन: जिल्ह्याचा ७६% भाग जंगलाने व्यापलेला असून हा महाराष्ट्रातील सर्वाधिक वनाच्छादित जिल्हा आहे.
- नदी प्रणाली: जिल्ह्याची मुख्य नदी वैनगंगा असून तिने चंद्रपूर व गडचिरोली जिल्ह्यांची नैसर्गिक सीमा तयार केली आहे. वैनगंगा आणि वर्धा नद्यांच्या संगमातून प्राणहिता नदीचा उगम होतो.
२. ऐतिहासिक व सामाजिक पार्श्वभूमी
- लोकजीवन: प्रामुख्याने ‘माडिया गोंड’ या आदिवासी समाजाचे वास्तव्य येथे अधिक आहे.
- संस्कृती: ‘पेरसा पेन’ हे त्यांचे प्रमुख दैवत असून ‘रेला’ हा प्रसिद्ध नृत्य प्रकार ते सादर करतात.
- ऐतिहासिक वारसा: प्राचीन काळात हा भाग गोंड राजांच्या अधिपत्याखाली होता. ब्रिटीश काळात सिरोंचा येथे जिल्हाधिकाऱ्यांचे निवासस्थान (विश्रामगृह) होते, जे आजही ऐतिहासिक वारसा म्हणून ओळखले जाते.
३. पर्यटन आणि प्रेक्षणीय स्थळे
- मार्कंडा देव मंदिर: चामोर्शी तालुक्यातील वैनगंगा नदीच्या काठावर वसलेले हे मंदिर ‘विदर्भाचे काशी’ म्हणून ओळखले जाते. हे भगवान शिवाला समर्पित आहे.
- हेमलकसा (लोकबिरादरी प्रकल्प): भामरागड येथील डॉ. बाबा आमटे यांनी स्थापन केलेला प्रकल्प. येथे डॉ. प्रकाश आमटे आणि डॉ. मंदाकिनी आमटे आरोग्य व शिक्षणाचे मोठे कार्य करतात.
- सिरोंचा पुष्कर कुंभमेळा: सिरोंचा येथे प्राणहिता नदीच्या तीरावर दर १२ वर्षांनी हा भव्य मेळा भरतो.
- चपराळा वन्यजीव अभयारण्य: चामोर्शी तालुक्यातील हे अभयारण्य विविध वन्यप्राणी, औषधी वनस्पती आणि घनदाट गवताळ प्रदेशासाठी प्रसिद्ध आहे.
४. आर्थिक व औद्योगिक महत्त्व
- प्रमुख पिके: भात (धान) हे जिल्ह्याचे मुख्य पीक आहे.
- वनसंपत्ती: तेंदू पान संकलन आणि लाकूड हे महत्त्वाचे वनउत्पादन आहे.
- खनिज संपत्ती: लोहखनिजाचे मोठे साठे या जिल्ह्यात आढळतात.
- उद्योग: वनसंपत्तीवर आधारित पेपर मिल्स हे येथील प्रमुख औद्योगिक वैशिष्ट्य आहे.
५. प्रशासकीय माहिती
| घटक | तपशील |
| एकूण तालुके | १२ |
| प्रशासकीय विभाग | ६ |
| एकूण ग्रामपंचायती | ४५७ |
| साक्षरता प्रमाण | ८२.३% |
| स्त्री-पुरुष प्रमाण | ९८२ |
| लोकसंख्या घनता | ७४ (प्रति चौ. कि.मी.) |
गडचिरोली जिल्ह्यातील सर्व १२ तालुक्यांची नावे खालीलप्रमाणे आहेत:
गडचिरोली • आरमोरी • चामोर्शी • धानोरा • कुरखेडा • एटापल्ली • अहेरी • सिरोंचा • भामरागड • देसाईगंज (वडसा) • कोरची • मुलचेरा
विभागांनुसार तालुक्यांची रचना:
| उपविभाग | समाविष्ट तालुके |
| गडचिरोली | गडचिरोली, धानोरा |
| आरमोरी | आरमोरी, कुरखेडा, देसाईगंज (वडसा), कोरची |
| चामोर्शी | चामोर्शी, मुलचेरा |
| एटापल्ली | एटापल्ली, भामरागड |
| अहेरी | अहेरी |
| सिरोंचा | सिरोंचा |
तालुक्यांविषयी काही विशेष माहिती:
- सर्वात मोठा तालुका (क्षेत्रफळानुसार): एटापल्ली.
- सर्वात दक्षिणेकडील तालुका: सिरोंचा.
- नदीकाठचे तालुके: वैनगंगा नदीच्या काठावर गडचिरोली, आरमोरी, चामोर्शी आणि देसाईगंज हे तालुके वसलेले आहेत.
- व्यापारी केंद्र: देसाईगंज (वडसा) हे जिल्ह्यातील प्रमुख व्यापारी केंद्र आणि महत्त्वाचे रेल्वे स्टेशन आहे.
महत्त्वाचे वन-लाइनर प्रश्न (One-Liners)
१. गडचिरोली जिल्ह्याचा किती टक्के भाग जंगलाने व्यापलेला आहे?
उत्तर: ७६%
२. गडचिरोली जिल्ह्यातील आदिवासींचे प्रमुख दैवत कोणते?
उत्तर: पेरसा पेन.
३. ‘रेला’ हा कोणत्या समाजाचा प्रसिद्ध नृत्य प्रकार आहे?
उत्तर: माडिया गोंड.
४. हेमलकसा येथील ‘लोकबिरादरी प्रकल्पा’ची सुरुवात कोणी केली?
उत्तर: डॉ. बाबा आमटे (१९७३ मध्ये).
५. गडचिरोली जिल्ह्याचे मुख्य पीक कोणते आहे?
उत्तर: भात (धान).
६. प्राणहिता नदीचा उगम कोणत्या दोन नद्यांच्या संगमातून होतो?
उत्तर: वैनगंगा आणि वर्धा.
७. सिरोंचा येथे दर किती वर्षांनी पुष्कर कुंभमेळा भरतो?
उत्तर: १२ वर्षांनी.
८. मार्कंडा देव मंदिर कोणत्या नदीच्या काठावर आहे?
उत्तर: वैनगंगा नदी.
९. २०११ च्या जनगणनेनुसार गडचिरोली जिल्ह्याची साक्षरता किती आहे?
उत्तर: ८२.३%.
१०. जिल्ह्याची लोकसंख्या घनता किती आहे?
उत्तर: ७४ प्रति चौ. कि.मी.
११. चपराळा वन्यजीव अभयारण्य कोणत्या तालुक्यात येते?
उत्तर: चामोर्शी.
१२. गडचिरोली जिल्ह्यात एकूण किती तालुके आहेत?
उत्तर: १२.
१३. जिल्ह्याचे पालकमंत्री कोण आहेत? (माहितीनुसार)
उत्तर: देवेंद्र फडणवीस.
१४. डॉ. प्रकाश आमटे यांना रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार कोणत्या वर्षी मिळाला?
उत्तर: २००८.
१५. गडचिरोली जिल्ह्यातील प्रमुख बोलीभाषा कोणत्या?
उत्तर: गोंडी, माडिया, मराठी, हिंदी, तेलगू, बंगाली आणि छत्तीसगडी.
गडचिरोली जिल्ह्याची संपूर्ण माहिती | Gadchiroli District GK
चंद्रपूर जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Chandrapur District GK
