बुलढाणा जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Buldhana District GK

बुलढाणा जिल्हा: संपूर्ण माहिती

१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

• नाव: ‘भिल्लठाणा’ (भिल्लांची वस्ती) या शब्दाचा अपभ्रंश होऊन ‘बुलढाणा’ नाव पडले असावे असा इतिहासकारांचा अंदाज आहे.
• प्राचीन काळ: महाभारतात हा जिल्हा ‘कुंतल’ देशात समाविष्ट होता. त्यानंतर येथे सातवाहन, यादव आणि बहामनी घराण्यांचे राज्य होते.
• राजमाता जिजाऊ: सिंदखेड राजा हे स्वराज्य जननी राजमाता जिजाऊ यांचे जन्मस्थान आहे.
• पुरातत्व: सिंदखेड राजा तालुक्यात अश्मयुगीन अस्त्रे आणि ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतीचे अवशेष सापडले आहेत.

२. भौगोलिक स्थान व विस्तार

• स्थान: हा जिल्हा विदर्भाच्या पश्चिम भागात असून याला ‘विदर्भाचे प्रवेशद्वार’ म्हणतात.
• सीमा: * उत्तर: मध्य प्रदेश राज्य.
  • पूर्व: अकोला व अमरावती.
  • दक्षिण: परभणी, जालना व हिंगोली.
  • पश्चिम: छत्रपती संभाजीनगर व जळगाव.
• भूरूपे: जिल्ह्याच्या उत्तर भागात सातपुडा पर्वत रांगा आणि दक्षिण सीमेवर अजिंठ्याचे डोंगर आहेत.
• नद्या: पूर्णा, पेनगंगा, नळगंगा, विश्वगंगा, ज्ञानगंगा आणि बाणगंगा या मुख्य नद्या आहेत.

३. प्रशासकीय माहिती

४. पर्यटन आणि प्रेक्षणीय स्थळे

• लोणार सरोवर: उल्कापातामुळे तयार झालेले जगातील एकमेव खऱ्या पाण्याचे सरोवर. हे एक जागतिक भौगोलिक वारसा स्थळ आहे.
• शेगाव: संत गजानन महाराज यांचे समाधी मंदिर आणि भव्य ‘आनंद सागर’ उद्यान.
• नांदुरा: येथील राष्ट्रीय महामार्गालगत असलेली जगातील सर्वात मोठी हनुमान मूर्ती.
• सिंदखेड राजा: जिजाऊंचा राजवाडा, लखूजी राजे जाधव यांची समाधी आणि काळा कोट.
• सैलानी बाबा दर्गा: पिंपळगाव सैलानी येथील प्रसिद्ध धार्मिक स्थळ (उरुस).
• अंबादेवी मंदिर: मोताळा तालुक्यातील तारपूर येथील जागृत देवस्थान.

५. आर्थिक व औद्योगिक महत्त्व

• कृषी: कापूस आणि करडई ही मुख्य पिके आहेत. सोयाबीन, तूर, मूग ही खरीप तर गहू आणि हरभरा ही रब्बी पिके घेतली जातात.
• उद्योग: खामगाव ही जिल्ह्याची प्रमुख औद्योगिक वसाहत आहे. येथे ‘हिंदुस्तान लिव्हर’चा साबण कारखाना आहे.
• व्यापार: चिखली आणि बुलढाणा भागात तेलगिरण्या मोठ्या प्रमाणात आहेत. जळगाव जामोद हे विड्याच्या पानांच्या उत्पादनासाठी प्रसिद्ध आहे.

६. ठळक वैशिष्ट्ये

• बुलढाणा शहर हे थंड हवेचे ठिकाण म्हणूनही ओळखले जाते.
• लोणार सरोवर हे पौराणिक काळात ‘बैरजतीर्थ’ म्हणून ओळखले जाई.
• जिल्ह्यात ज्ञानगंगा आणि अंबाबरवा ही महत्त्वाची अभयारण्ये आहेत.

७.महत्त्वाचे वन-लाइनर प्रश्न

१. बुलढाणा जिल्ह्याला काय म्हणून ओळखले जाते?

उत्तर: विदर्भाचे प्रवेशद्वार.

२. उल्कापातामुळे निर्माण झालेले जगातील एकमेव खऱ्या पाण्याचे सरोवर कोणते?

उत्तर: लोणार सरोवर.

३. स्वराज्य जननी राजमाता जिजाऊ यांचे जन्मस्थान कोठे आहे?

उत्तर: सिंदखेड राजा.

४. जगातील सर्वात मोठी हनुमान मूर्ती कोठे आहे?

उत्तर: नांदुरा.

५. संत गजानन महाराजांची समाधी कोठे आहे?

उत्तर: शेगाव.

६. बुलढाणा जिल्ह्यातील मुख्य औद्योगिक शहर कोणते आहे?

उत्तर: खामगाव.

७. पेनगंगा नदीचा उगम कोठे होतो?

उत्तर: अजिंठ्याच्या डोंगरात.

८. जिल्ह्याचे मुख्यालय कोणत्या शहरात आहे?

उत्तर: बुलढाणा.

९. कोणत्या मंदिराला विदर्भाचे ‘तिरुपाती’ म्हणून ओळखले जाते?

उत्तर: देऊळगाव राजा येथील बालाजी मंदिर.

१०. बुलढाणा जिल्ह्यात एकूण किती तालुके आहेत?

उत्तर: १३.

११. जळगाव जामोद हे ठिकाण कशाच्या उत्पादनासाठी प्रसिद्ध आहे?

उत्तर: विड्याच्या पानांच्या.

१२. लोणार सरोवराला पौराणिक काळात काय म्हणून ओळखले जात असे?

उत्तर: ‘बैरजतीर्थ’.

१३. जिल्ह्याची मुख्य नदी कोणती आहे?

उत्तर: पूर्णा नदी.

१४. हिंदुस्तान लिव्हर कंपनीचा साबण कारखाना कोठे आहे?

उत्तर: खामगाव.

१५. जिल्ह्याच्या उत्तर सीमेवर कोणत्या राज्याची सीमा लागते?

उत्तर: मध्य प्रदेश.

१६. बुलढाणा जिल्ह्यातील प्रसिद्ध हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचे श्रद्धास्थान कोणते?

उत्तर: सैलानी बाबा दर्गा.

१७. मेहेकर तालुक्यातील प्रसिद्ध देवस्थान कोणते?

उत्तर: शारंगधर बालाजी.

१८. जिल्ह्यातील कोणत्या तालुक्यात अश्मयुगीन अस्त्रे सापडली आहेत?

उत्तर: सिंदखेड राजा (बाणखेडा, कोठळी, सातगाव).

१९. साकेगाव येथील शिवमंदिर कोणत्या स्थापत्य शैलीतील आहे?

उत्तर: हेमाडपंथी.

२०. २०११ च्या जनगणनेनुसार बुलढाणा जिल्ह्याचे लिंग गुणोत्तर किती आहे?

उत्तर: ९३४.

२१. जिल्ह्यातील कोणते शहर ‘थंड हवेचे ठिकाण’ म्हणून प्रसिद्ध आहे?

उत्तर: बुलढाणा.

२२. मोताळा तालुक्यातील तारपूर येथे कोणते जागृत देवस्थान आहे?

उत्तर: अंबादेवी मंदिर.

२३. बुलढाणा जिल्ह्याच्या दक्षिण सीमेवर कोणत्या डोंगराच्या रांगा आहेत?

उत्तर: अजिंठ्याचे डोंगर.

२४. जिल्ह्यातील महत्त्वाची नगदी पिके कोणती आहेत?

उत्तर: संत्री, ऊस आणि मिरची.

२५. ‘भिल्लठाणा’ या शब्दाचा अपभ्रंश होऊन कोणते नाव रूढ झाले?

उत्तर: बुलढाणा.