Table of Contents
भंडारा जिल्हा: संपूर्ण माहिती
१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
- नावाची उत्पत्ती: ‘भनारा’ या शब्दाचा अपभ्रंश होऊन ‘भंडारा’ नाव पडले असावे. इ.स. ११०० मधील रतनपूर येथील शिलालेखात याचा उल्लेख आढळतो.
- इतिहास: पौनी हे जिल्ह्यातील प्राचीन शहर आहे. महासमाधी भूमी हे ठिकाण प्राचीन काळापासून बौद्ध संस्कृतीचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले आहे. मध्ययुगीन काळात हा भाग गोंड राजे आणि नंतर भोसल्यांच्या अधिपत्याखाली होता.
२. भौगोलिक स्थान व विस्तार
| घटक | तपशील |
| स्थान | हा जिल्हा वैनगंगा नदीच्या खोऱ्यात वसलेला आहे. |
| अक्षवृत्तीय विस्तार | $21.27^\circ$ उत्तर अक्षांश |
| रेखावृत्तीय विस्तार | $79.65^\circ$ पूर्व रेखांश |
| उत्तर सीमा | बालाघाट (मध्य प्रदेश) |
| दक्षिण सीमा | चंद्रपूर जिल्हा |
| पूर्व सीमा | गोंदिया जिल्हा |
| पश्चिम सीमा | नागपूर जिल्हा |
३. प्रशासकीय माहिती
| घटक | तपशील |
| प्रशासकीय विभाग | नागपूर विभाग |
| तालुके (७) | भंडारा, साकोली, तुमसर, पवनी, मोहाडी, लाखनी, लाखांदूर |
| महसूल उपविभाग | ३ (भंडारा, तुमसर, साकोली) |
| नगरपालिका | ४ |
| विधानसभा क्षेत्र | ३ (तुमसर, भंडारा, साकोली) |
४. ठळक वैशिष्ट्ये
- तलावांचा जिल्हा: भंडारा जिल्ह्याला ‘तलावांचा जिल्हा’ म्हणून ओळखले जाते.
- साक्षरता: जिल्ह्याचा साक्षरता दर ८३.८०% आहे.
- लिंगगुणोत्तर: दर हजारी पुरुषांमागे ९८२ स्त्रिया.
- प्रमुख नदी: वैनगंगा (इतर नद्या: बावनथडी, चुलबंद, कन्हान आणि वाघ).
५. आर्थिक व औद्योगिक महत्त्व
- प्रमुख पीक: धान (तांदूळ) हे मुख्य पीक असून तुमसर ही तांदळाची मोठी बाजारपेठ आहे.
- खनिज संपत्ती: मॅंगनीज आणि क्रोमाईट (चिखला व तुमसर भागात मॅंगनीजचे साठे).
- उद्योग: * हातमाग उद्योग: आंधळगाव आणि अड्यार येथील रेशमी व सुती कापड विणकाम प्रसिद्ध आहे.
- संरक्षण: जवाहर नगर येथे दारुगोळा कारखाना आहे.
- धरण: गोसेखुर्द (इंदिरा सागर) हा महत्त्वाचा सिंचन प्रकल्प आहे.
६. पर्यटन आणि प्रेक्षणीय स्थळे
- महासमाधी भूमी (पौनी): प्रसिद्ध बौद्ध तीर्थक्षेत्र.
- कोरंभी मंदिर: वैनगंगा नदीच्या काठावर डोंगरावर वसलेले हिंदू देवीचे मंदिर.
- कोका वन्यजीव अभयारण्य: वाघ, बिबट्या आणि स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी प्रसिद्ध.
- उमरेड-पावनी-करांडला अभयारण्य: व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग.
- रावणवाडी धरण: निसर्गरम्य पिकनिक स्पॉट.
७. ऐतिहासिक किल्ले
- अंबागड किल्ला: हा मध्ययुगीन किल्ला तुमसर तालुक्यात आहे. इ.स. १७०० च्या सुमारास देवगडचा शासक बख्त बुलंद शाह याने याचे बांधकाम केले होते. नंतर तो मराठा (भोसले) आणि ब्रिटिशांच्या ताब्यात होता.
महत्त्वाचे वन-लाइनर प्रश्न
१. भंडारा जिल्हा कोणत्या नदीच्या खोऱ्यात वसलेला आहे?
उत्तर: वैनगंगा नदी.
२. ‘तलावांचा जिल्हा’ म्हणून कोणत्या जिल्ह्यास ओळखले जाते?
उत्तर: भंडारा जिल्हा.
३. भंडारा जिल्ह्याचे मुख्य पीक कोणते आहे?
उत्तर: धान (तांदूळ).
४. भंडारा जिल्ह्यातील तांदळाची प्रसिद्ध बाजारपेठ कोणती?
उत्तर: तुमसर.
५. गोसेखुर्द धरणाचे अधिकृत नाव काय आहे?
उत्तर: इंदिरा सागर.
६. गोसेखुर्द धरणाची पायाभरणी कोणी केली होती?
उत्तर: माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी (२३ ऑक्टोबर १९८४).
७. जिल्ह्यात एकूण किती तालुके आहेत?
उत्तर: सात (भंडारा, साकोली, तुमसर, पवनी, मोहाडी, लाखनी, लाखांदूर).
८. कोका वन्यजीव अभयारण्य कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
उत्तर: भंडारा (स्थापना २०१३).
९. भंडारा जिल्ह्याचा एकूण साक्षरता दर किती आहे?
उत्तर: ८३.८०%.
१०. ‘महासमाधी भूमी’ हे प्रसिद्ध बौद्ध तीर्थक्षेत्र कोठे आहे?
उत्तर: पौनी.
११. अंबागड किल्ला कोणत्या तालुक्यात येतो?
उत्तर: तुमसर.
१२. भंडारा जिल्ह्यात कोणत्या धातूचे साठे मोठ्या प्रमाणात आढळतात?
उत्तर: मॅंगनीज व क्रोमाईट.
१३. भंडारा जिल्ह्यात संरक्षण विभागाचा दारुगोळा कारखाना कोठे आहे?
उत्तर: जवाहर नगर.
१४. भंडारा जिल्ह्यात किती विधानसभा क्षेत्र आहेत?
उत्तर: ३ (तुमसर, भंडारा, साकोली).
१५. भंडारा जिल्ह्यातून कोणता राष्ट्रीय महामार्ग जातो?
उत्तर: राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक ५३ (पूर्वीचा NH-6).
१६. भंडारा जिल्ह्याचे लिंगगुणोत्तर (दर हजारी पुरुषांमागे स्त्रियांचे प्रमाण) किती आहे?
उत्तर: ९८२.
१७. आंधळगाव हे ठिकाण कशाच्या उत्पादनासाठी प्रसिद्ध आहे?
उत्तर: विणकाम उद्योग (रेशीम व सूती कापड).
१८. भंडारा जिल्हा कोणत्या प्रशासकीय विभागात येतो?
उत्तर: नागपूर प्रशासकीय विभाग.
१९. भंडारा जिल्ह्याच्या उत्तरेस कोणते राज्य व जिल्हा आहे?
उत्तर: मध्य प्रदेश (बालाघाट जिल्हा).
२०. रावणवाडी धरण सिंचन प्रकल्पाचे अधिकृत नाव काय आहे?
उत्तर: रावणवाडी धरण, डी-४७०८.
२१. भंडारा जिल्ह्यात एकूण किती महसूल उपविभाग आहेत?
उत्तर: ३ (भंडारा, साकोली, तुमसर).
२२. चिखला आणि तुमसर भागात कोणती खनिजे आढळतात?
उत्तर: मॅंगनीज.
२३. कोका अभयारण्यात प्रामुख्याने कोणते प्राणी आढळतात?
उत्तर: वाघ, बिबट्या, अस्वल आणि स्थलांतरित पक्षी.
२४. भंडारा जिल्ह्यातील ऐतिहासिक आणि प्राचीन शहर कोणते?
उत्तर: पौनी.
२५. वैनगंगा नदीव्यतिरिक्त जिल्ह्यातील इतर महत्त्वाच्या नद्या कोणत्या?
उत्तर: बावनथडी, चुलबंद, गाढवी आणि वाघ नदी.
सोलापूर जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Solapur District GK
सांगली जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Sangli District GK
गोंदिया जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Gondia District GK
नागपूर जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Nagpur District GK
वर्धा जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Wardha District GK
अकोला जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Akola District GK
धारशिव जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Dharashiv District GK
लातूर जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Latur District GK
हिंगोली जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Hingoli District GK
परभणी जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Parbhani District GK
