अमरावती जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Amravati District GK

अमरावती जिल्हा: संपूर्ण माहिती

१. भौगोलिक स्थान व विस्तार

• स्थान: अमरावती जिल्हा महाराष्ट्राच्या उत्तरेकडील भागात, विदर्भात वसलेला आहे. हा जिल्हा २१° उत्तर अक्षांश आणि ७७° पूर्व रेखांशावर स्थित आहे.
• सीमा: जिल्ह्याच्या उत्तरेस मध्य प्रदेशातील बैतुल जिल्हा, पूर्वेस वर्धा व नागपूर, दक्षिणेस यवतमाळ आणि पश्चिमेस अकोला व बुलढाणा जिल्हे आहेत.
• क्षेत्रफळ: १२,२३५ चौ.कि.मी. (महाराष्ट्राच्या एकूण भूभागापैकी ३.९८%).

२. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

• प्राचीन काळ: महाभारतात अमरावतीचा उल्लेख आढळतो. भगवान श्रीकृष्णाने कौंडण्यपूर येथून रुक्मिणीचे हरण केले होते, अशी आख्यायिका आहे.
• ब्रिटीश काळ: १८५३ मध्ये हा जिल्हा हैदराबादच्या निजामाकडून ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीकडे हस्तांतरित झाला. १८६४ मध्ये स्वतंत्र अमरावती जिल्हा अस्तित्वात आला. १९५६ च्या पुनर्रचनेनंतर तो मुंबई राज्यात आणि १९६० मध्ये महाराष्ट्र राज्यात समाविष्ट झाला.

३. प्रशासकीय माहिती

• मुख्यालय: अमरावती.
• तालुके (१४): अमरावती, भातकुली, नांदगाव खंडेश्वर, चांदूर रेल्वे, धामणगाव रेल्वे, तिवसा, मोर्शी, वरुड, अचलपूर, चांदूर बाजार, दर्यापूर, अंजनगाव सुर्जी, धारणी आणि चिखलदरा.
• महसुली विभाग: अमरावती (विभागीय मुख्यालय सुद्धा अमरावतीच आहे).
• लोकसंख्या (२०११): २८,८७,८२६.

४. ऐतिहासिक किल्ले

• गवािलगड किल्ला: चिखलदरा येथे स्थित हा किल्ला अत्यंत प्राचीन असून सातपुड्याच्या पर्वतरांगांमध्ये आहे.
• नरनाळा किल्ला: अमरावती जिल्ह्याच्या सीमेवर अकोला जिल्ह्याशी संलग्न असलेला हा ऐतिहासिक किल्ला महत्त्वाचा आहे.

५. पर्यटन आणि प्रेक्षणीय स्थळे

• चिखलदरा: विदर्भातील एकमेव थंड हवेचे ठिकाण (Hill Station). हे समुद्रसपाटीपासून ३,६०० फूट उंचीवर आहे.
• मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प: १९७४ मध्ये घोषित झालेला हा महाराष्ट्रातील पहिला व्याघ्र प्रकल्प आहे. येथे गुगामल नॅशनल पार्क आहे.
• अंबादेवी व एकवीरा देवी मंदिर: अमरावती शहरातील अत्यंत प्राचीन आणि श्रद्धास्थान असलेली मंदिरे.
• गुरुकुंज आश्रम (मोझरी): राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांनी स्थापन केलेले समाजप्रबोधन केंद्र.
• सालबर्डी: येथील महादेवाचे मंदिर आणि नैसर्गिक गरम पाण्याचे झरे पर्यटकांचे आकर्षण आहेत.

६. आर्थिक व औद्योगिक महत्त्व

• कापूस उत्पादन: अमरावती हा कापसासाठी प्रसिद्ध असून येथे कापसाची मोठी बाजारपेठ आहे.
• मोसंबी: वरुड आणि मोर्शी हे तालुके ‘कॅलिफोर्निया ऑफ महाराष्ट्र’ म्हणून ओळखले जातात, कारण येथे मोसंबीचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन होते.
• औद्योगिक क्षेत्र: अमरावती येथे एमआयडीसी (MIDC) असून टेक्स्टाईल पार्क (कापड उद्योग) वेगाने विकसित होत आहे.

७. ठळक वैशिष्ट्ये

• शिक्षण केंद्र: अमरावतीला ‘विदर्भाची शैक्षणिक काशी’ म्हटले जाते. संत गाडगेबाबा अमरावती विद्यापीठ (स्थापना १ मे १९८३) येथे आहे.
• नद्या: जिल्ह्याची मुख्य पश्चिम वाहिनी नदी पूर्णा आहे, तर पूर्व सीमेवरून वर्धा नदी वाहते. उत्तर सीमेवर तापी नदीचा प्रवाह आढळतो.
• महापुरुष: डॉ. पंजाबराव देशमुख (भारताचे पहिले कृषिमंत्री), संत गाडगेबाबा, आणि राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज या थोर व्यक्तींची ही कर्मभूमी आहे.

महत्त्वाचे वन-लाइनर प्रश्न (One-Liner Questions)

१. अमरावती जिल्ह्याचे मुख्य मुख्यालय कोठे आहे?

उत्तर: अमरावती.

२. विदर्भातील एकमेव थंड हवेचे ठिकाण कोणते?

उत्तर: चिखलदरा.

३. अमरावती जिल्ह्यात एकूण किती तालुके आहेत?

उत्तर: १४.

४. महाराष्ट्रातील पहिला व्याघ्र प्रकल्प कोणता व कोठे आहे?

उत्तर: मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प (अमरावती जिल्हा).

५. राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांची समाधी कोठे आहे?

उत्तर: मोझरी (गुरुकुंज आश्रम).

६. ‘कॅलिफोर्निया ऑफ महाराष्ट्र’ म्हणून कोणते तालुके ओळखले जातात?

उत्तर: वरुड आणि मोर्शी (मोसंबी उत्पादनासाठी).

७. अमरावती विद्यापीठाला कोणाचे नाव देण्यात आले आहे?

उत्तर: संत गाडगेबाबा.

८. अमरावती जिल्ह्यातील प्रमुख धरण कोणते?

उत्तर: अप्पर वर्धा धरण (सिंबाडोरा).

९. भगवान श्रीकृष्णाने रुक्मिणीचे हरण कोठून केले होते?

उत्तर: कौंडण्यपूर.

१०. मेळघाट अभयारण्यात कोणत्या आदिवासी जमातीची वस्ती मोठ्या प्रमाणात आहे?

उत्तर: कोरकू.

११. भारताचे पहिले कृषिमंत्री डॉ. पंजाबराव देशमुख यांनी कोणती शैक्षणिक संस्था स्थापन केली?

उत्तर: शिवाजी शिक्षण संस्था.

१२. अमरावती जिल्ह्याचा साक्षरता दर किती आहे?

उत्तर: ८८.२३% (२०११ च्या जनगणनेनुसार).

१३. जिल्ह्याच्या वायव्य सीमेवरून कोणती प्रमुख नदी वाहते?

उत्तर: तापी.

१४. मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ साधारण किती आहे?

उत्तर: १६७७ चौ.कि.मी.

१५. ‘अमरावती’ या नावाचा अर्थ काय होतो?

उत्तर: अमरांचा निवास (देवांचे वास्तव्य).