गडचिरोली जिल्ह्याची संपूर्ण माहिती | Gadchiroli District GK

१. भौगोलिक स्थान व विस्तार

• स्थान: गडचिरोली जिल्हा महाराष्ट्र राज्याच्या ईशान्य टोकाला असून तो छत्तीसगड आणि तेलंगणा राज्यांच्या सीमेला लागून आहे.
• क्षेत्रफळ: जिल्ह्याचे एकूण क्षेत्रफळ १४,४१२ चौ. कि.मी. आहे.
• वनाच्छादन: जिल्ह्याचा ७६% भाग जंगलाने व्यापलेला असून हा महाराष्ट्रातील सर्वाधिक वनाच्छादित जिल्हा आहे.
• नदी प्रणाली: जिल्ह्याची मुख्य नदी वैनगंगा असून तिने चंद्रपूर व गडचिरोली जिल्ह्यांची नैसर्गिक सीमा तयार केली आहे. वैनगंगा आणि वर्धा नद्यांच्या संगमातून प्राणहिता नदीचा उगम होतो.

२. ऐतिहासिक व सामाजिक पार्श्वभूमी

• लोकजीवन: प्रामुख्याने ‘माडिया गोंड’ या आदिवासी समाजाचे वास्तव्य येथे अधिक आहे.
• संस्कृती: ‘पेरसा पेन’ हे त्यांचे प्रमुख दैवत असून ‘रेला’ हा प्रसिद्ध नृत्य प्रकार ते सादर करतात.
• ऐतिहासिक वारसा: प्राचीन काळात हा भाग गोंड राजांच्या अधिपत्याखाली होता. ब्रिटीश काळात सिरोंचा येथे जिल्हाधिकाऱ्यांचे निवासस्थान (विश्रामगृह) होते, जे आजही ऐतिहासिक वारसा म्हणून ओळखले जाते.

३. पर्यटन आणि प्रेक्षणीय स्थळे

• मार्कंडा देव मंदिर: चामोर्शी तालुक्यातील वैनगंगा नदीच्या काठावर वसलेले हे मंदिर ‘विदर्भाचे काशी’ म्हणून ओळखले जाते. हे भगवान शिवाला समर्पित आहे.
• हेमलकसा (लोकबिरादरी प्रकल्प): भामरागड येथील डॉ. बाबा आमटे यांनी स्थापन केलेला प्रकल्प. येथे डॉ. प्रकाश आमटे आणि डॉ. मंदाकिनी आमटे आरोग्य व शिक्षणाचे मोठे कार्य करतात.
• सिरोंचा पुष्कर कुंभमेळा: सिरोंचा येथे प्राणहिता नदीच्या तीरावर दर १२ वर्षांनी हा भव्य मेळा भरतो.
• चपराळा वन्यजीव अभयारण्य: चामोर्शी तालुक्यातील हे अभयारण्य विविध वन्यप्राणी, औषधी वनस्पती आणि घनदाट गवताळ प्रदेशासाठी प्रसिद्ध आहे.

४. आर्थिक व औद्योगिक महत्त्व

• प्रमुख पिके: भात (धान) हे जिल्ह्याचे मुख्य पीक आहे.
• वनसंपत्ती: तेंदू पान संकलन आणि लाकूड हे महत्त्वाचे वनउत्पादन आहे.
• खनिज संपत्ती: लोहखनिजाचे मोठे साठे या जिल्ह्यात आढळतात.
• उद्योग: वनसंपत्तीवर आधारित पेपर मिल्स हे येथील प्रमुख औद्योगिक वैशिष्ट्य आहे.

५. प्रशासकीय माहिती

गडचिरोली जिल्ह्यातील सर्व १२ तालुक्यांची नावे खालीलप्रमाणे आहेत:

गडचिरोली • आरमोरी • चामोर्शी • धानोरा • कुरखेडा • एटापल्ली • अहेरी • सिरोंचा • भामरागड • देसाईगंज (वडसा) • कोरची • मुलचेरा

विभागांनुसार तालुक्यांची रचना:

तालुक्यांविषयी काही विशेष माहिती:

• सर्वात मोठा तालुका (क्षेत्रफळानुसार): एटापल्ली.
• सर्वात दक्षिणेकडील तालुका: सिरोंचा.
• नदीकाठचे तालुके: वैनगंगा नदीच्या काठावर गडचिरोली, आरमोरी, चामोर्शी आणि देसाईगंज हे तालुके वसलेले आहेत.
• व्यापारी केंद्र: देसाईगंज (वडसा) हे जिल्ह्यातील प्रमुख व्यापारी केंद्र आणि महत्त्वाचे रेल्वे स्टेशन आहे.

महत्त्वाचे वन-लाइनर प्रश्न (One-Liners)

१. गडचिरोली जिल्ह्याचा किती टक्के भाग जंगलाने व्यापलेला आहे?

उत्तर: ७६%

२. गडचिरोली जिल्ह्यातील आदिवासींचे प्रमुख दैवत कोणते?

उत्तर: पेरसा पेन.

३. ‘रेला’ हा कोणत्या समाजाचा प्रसिद्ध नृत्य प्रकार आहे?

उत्तर: माडिया गोंड.

४. हेमलकसा येथील ‘लोकबिरादरी प्रकल्पा’ची सुरुवात कोणी केली?

उत्तर: डॉ. बाबा आमटे (१९७३ मध्ये).

५. गडचिरोली जिल्ह्याचे मुख्य पीक कोणते आहे?

उत्तर: भात (धान).

६. प्राणहिता नदीचा उगम कोणत्या दोन नद्यांच्या संगमातून होतो?

उत्तर: वैनगंगा आणि वर्धा.

७. सिरोंचा येथे दर किती वर्षांनी पुष्कर कुंभमेळा भरतो?

उत्तर: १२ वर्षांनी.

८. मार्कंडा देव मंदिर कोणत्या नदीच्या काठावर आहे?

उत्तर: वैनगंगा नदी.

९. २०११ च्या जनगणनेनुसार गडचिरोली जिल्ह्याची साक्षरता किती आहे?

उत्तर: ८२.३%.

१०. जिल्ह्याची लोकसंख्या घनता किती आहे?

उत्तर: ७४ प्रति चौ. कि.मी.

११. चपराळा वन्यजीव अभयारण्य कोणत्या तालुक्यात येते?

उत्तर: चामोर्शी.

१२. गडचिरोली जिल्ह्यात एकूण किती तालुके आहेत?

उत्तर: १२.

१३. जिल्ह्याचे पालकमंत्री कोण आहेत? (माहितीनुसार)

उत्तर: देवेंद्र फडणवीस.

१४. डॉ. प्रकाश आमटे यांना रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार कोणत्या वर्षी मिळाला?

उत्तर: २००८.

१५. गडचिरोली जिल्ह्यातील प्रमुख बोलीभाषा कोणत्या?

उत्तर: गोंडी, माडिया, मराठी, हिंदी, तेलगू, बंगाली आणि छत्तीसगडी.