१. प्रश्न: भारतातील पहिली ३०० किमी पल्ल्याची युनिव्हर्सल रॉकेट लाँचिंग सिस्टीम कोणती आहे, जी नुकतीच दे देशात समर्पित करण्यात आली?
- उत्तर: सूर्यास्त्र (Suryastra)
- स्पष्टीकरण: केंद्रीय संरक्षण मंत्र्यांच्या हस्ते शिर्डी (महाराष्ट्र) येथे ‘NIBE ग्रुप’च्या संरक्षण उत्पादन संकुलात या प्रणालीचे उद्घाटन करण्यात आले. भारताला २०२९ पर्यंत ३ लाख कोटी रुपयांचे संरक्षण उत्पादन गाठण्याचे उद्दिष्ट आहे.
२. प्रश्न: नुकतीच शोधली गेलेली ‘ऍक्टिनार्क्टस ओडिशा’ (Actinarctus odissi) ही कशाची नवीन प्रजाती आहे?
- उत्तर: तार्डीग्रेड (Tardigrade / Marine Water Bear)
- स्पष्टीकरण: भारताच्या ईशान्य किनारपट्टीवर शास्त्रज्ञांनी या अत्यंत सूक्ष्म आणि कठीण परिस्थितीत जगणाऱ्या प्राण्याची प्रजाती शोधली आहे. हे प्रामुख्याने सागरी पाण्यात आढळतात.
३. प्रश्न: सरकारी कर्मचाऱ्यांच्या क्षमता बांधणीसाठी सुरू असलेल्या ‘मिशन कर्मयोगी २.०’ अंतर्गत कोणत्या डिजिटल प्लॅटफॉर्मचा वापर केला जात आहे?
- उत्तर: आयगॉट (iGOT) प्लॅटफॉर्म
- स्पष्टीकरण: या डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर आतापर्यंत १.५ कोटींहून अधिक कर्मचाऱ्यांची नोंदणी झाली आहे. कर्मचाऱ्यांची कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी एप्रिलमध्ये ‘साधना सप्ताह’ देखील राबवण्यात आला.
४. प्रश्न: भारताचा पहिला भू-औष्णिक ऊर्जा प्रकल्प (Geothermal Power Plant) कोठे उभारला जात आहे?
- उत्तर: लडाख
- स्पष्टीकरण: लडाखच्या उपराज्यपालांनी ओएनजीसी (ONGC) सोबतच्या सामंजस्य कराराला ५ वर्षांची मुदतवाढ दिली आहे. हा प्रकल्प भारताच्या हरित ऊर्जा मोहिमेचा एक भाग आहे.
५. प्रश्न: भारतामध्ये ‘थंड पाण्यातील मत्स्यव्यवसाय’ (Cold Water Fisheries) अंतर्गत ‘ट्राउट’ (Trout) माशांच्या उत्पादनात कोणते राज्य/केंद्रशासित प्रदेश आघाडीवर आहे?
- उत्तर: जम्मू-काश्मीर
- स्पष्टीकरण: केंद्र सरकारने यासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी केली असून ब्लू इकॉनॉमीला प्रोत्साहन दिले जात आहे. जम्मू-काश्मीर पाठोपाठ हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडचा क्रमांक लागतो.
६. प्रश्न: भारताने नुकताच कोणत्या देशासोबत पुढील ५ वर्षांचा (२०建६-२०३०) संरक्षण सहकार्य रोडमॅप जाहीर केला आहे?
- उत्तर: सायप्रस
- स्पष्टीकरण: भारत आणि सायप्रस या देशांनी आपले द्विपक्षीय संबंध आता ‘धोरणात्मक भागीदारी’ (Strategic Partnership) स्तरावर नेण्याचा निर्णय घेतला आहे.
७. प्रश्न: नुकतीच जिनेव्हा येथे पार पडलेली ‘जागतिक आरोग्य सभा’ (World Health Assembly) कोणत्या मुख्य विषयावरील ठरावांसाठी चर्चेत राहिली?
- उत्तर: एएमआर (AMR – Antimicrobial Resistance / प्रतिजैविक रोध)
- स्पष्टीकरण: या सभेची मुख्य संकल्पना “जागतिक आरोग्याला नवे रूप देणे: एक सामायिक जबाबदारी” अशी होती. यात सुपरबग्स आणि प्रतिजैविकांच्या अतिवापरावर चिंता व्यक्त करण्यात आली.
८. प्रश्न: ‘ब्लू इकॉनॉमी’ (Blue Economy) हा शब्दप्रयोग प्रामुख्याने कोणत्या क्षेत्राच्या विकासाशी संबंधित आहे?
- उत्तर: सागरी संसाधने आणि मत्स्यव्यवसाय
- स्पष्टीकरण: महासागर, समुद्र आणि सागरी किनाऱ्यांच्या संसाधनांचा शाश्वत वापर करून आर्थिक विकास साधणे हा या धोरणाचा मुख्य उद्देश आहे.
९. प्रश्न: नुकतेच चर्चेत आलेले ‘NIBE ग्रुप’चे संरक्षण उत्पादन संकुल महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यात स्थित आहे?
- उत्तर: अहमदनगर (शिर्डी)
- स्पष्टीकरण: हे खाजगी क्षेत्रातील एक मोठे संरक्षण उत्पादन संकुल असून येथे ‘सूर्यास्त्र’ रॉकेट प्रणालीचे उत्पादन आणि अनावरण करण्यात आले आहे.
१०. प्रश्न: ओएनजीसी (ONGC) ही भारताची सार्वजनिक क्षेत्रातील कंपनी कोणत्या क्षेत्रातील संशोधनासाठी लडाखमध्ये काम करत आहे?
- उत्तर: भू-औष्णिक ऊर्जा (Geothermal Energy)
- स्पष्टीकरण: जमिनीच्या आतील उष्णतेचा वापर करून वीज निर्मिती करण्यासाठी ओएनजीसी लडाखच्या पुगा (Puga) खोऱ्यात प्रकल्प राबवत आहे.
११. प्रश्न: आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ‘AMR’ चा धोका टाळण्यासाठी जागतिक आरोग्य संघटनेने कोणत्या औषधांच्या नियंत्रित वापराचे आवाहन केले आहे?
- उत्तर: अँटीबायोटिक्स (Antibiotics / प्रतिजैविके)
- स्पष्टीकरण: जंतूंचा प्रतिजैविकांना होणारा विरोध (AMR) वाढल्यास साधे आजारही जीवघेणे ठरू शकतात, म्हणून जागतिक आरोग्य सभेत यावर विशेष धोरण आखण्यात आले.
१२. प्रश्न: भारत सरकारने २०२९ पर्यंत संरक्षण उत्पादनात किती रुपयांचे उद्दिष्ट ठेवले आहे?
- उत्तर: ३ लाख कोटी रुपये
- स्पष्टीकरण: भारताला संरक्षण क्षेत्रात स्वावलंबी बनवण्यासाठी आणि लष्करी उपकरणांची निर्यात वाढवण्यासाठी हे महत्त्वाकांक्षी उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.
१३. प्रश्न: ‘तार्डीग्रेड’ (Tardigrade) हा जीव जगात कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
- उत्तर: अत्यंत प्रतिकूल आणि कठीण परिस्थितीत जिवंत राहण्यासाठी
- स्पष्टीकरण: हे जीव उणे २०० अंश सेल्सिअस ते अगदी अंतराळातील व्हॅक्यूम (निर्वात पोकळी) सारख्या अत्यंत कठीण वातावरणातही वर्षानुवर्षे जिवंत राहू शकतात.
१४. प्रश्न: मिशन कर्मयोगी हा कार्यक्रम प्रामुख्याने कोणाच्या प्रशिक्षणासाठी आणि क्षमता विकासासाठी राबवला जातो?
- उत्तर: नागरी सेवक / सरकारी कर्मचारी (Civil Servants)
- स्पष्टीकरण: केंद्र सरकारचे कर्मचारी अधिक नागरिक-केंद्रित, तंत्रज्ञानस्नेही आणि कार्यक्षम बनावेत यासाठी हा राष्ट्रीय कार्यक्रम राबवला जात आहे.
१५. प्रश्न: नुकताच सायप्रस देशासोबत झालेला करार भारताच्या कोणत्या धोरणाचा भाग मानला जातो?
- उत्तर: युरोपीय आणि भूमध्य सागरी क्षेत्रातील धोरणात्मक विस्तार
- स्पष्टीकरण: सायप्रस हा भूमध्य समुद्रातील एक महत्त्वाचा बेट देश आहे, ज्याच्याशी मजबूत संबंध ठेवल्याने भारताला युरोपियन युनियन क्षेत्रात भू-राजकीय फायदा होतो.
१६. प्रश्न: ‘साधना सप्ताह’ हा उपक्रम कोणत्या मंत्रालयांतर्गत केंद्रीय कर्मचाऱ्यांसाठी राबवण्यात आला?
- उत्तर: कार्मिक, लोकतक्रार आणि पेन्शन मंत्रालय
- स्पष्टीकरण: कर्मचाऱ्यांनी डिजिटल माध्यमांतून स्वतःचे कौशल्य वाढवावे आणि प्रशिक्षणाचे उद्दिष्ट पूर्ण करावे यासाठी मिशन कर्मयोगी अंतर्गत हा सप्ताह आयोजित केला गेला.
१७. प्रश्न: भारताच्या पूर्व किनारपट्टीवर (Odisha Coast) सापडलेल्या ‘ऍक्टिनार्क्टस ओडिशा’ या जीवाचा आकार साधारणपणे किती असतो?
- उत्तर: अतिसूक्ष्म (Microscopic)
- स्पष्टीकरण: तार्डीग्रेड हे डोळ्यांनी न दिसणारे अतिसूक्ष्म जीव आहेत. त्यांच्या अभ्यासातून सागरी परिसंस्थेच्या आरोग्याची माहिती मिळते.
१८. प्रश्न: ‘पुगा व्हॅली’ (Puga Valley) हे ठिकाण कोणत्या प्रकारच्या अपारंपरिक ऊर्जेसाठी प्रसिद्ध आहे?
- उत्तर: भू-औष्णिक ऊर्जा (Geothermal Energy)
- स्पष्टीकरण: हे ठिकाण लडाखमध्ये असून तेथे भूगर्भातून गरम पाण्याचे झरे आणि वाफ बाहेर पडते, जी वीज निर्मितीसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.
१९. प्रश्न: नुकत्याच जाहीर झालेल्या ‘कोल्ड वॉटर फिशरीज मार्गदर्शक तत्त्वे २०२६’ चा मुख्य उद्देश काय आहे?
- उत्तर: हिमालयासारख्या थंड प्रदेशात मत्स्यपालनाला चालना देणे
- स्पष्टीकरण: या धोरणामुळे डोंगराळ आणि थंड हवेच्या प्रदेशातील स्थानिक नागरिकांना रोजगाराच्या नवीन संधी उपलब्ध होणार आहेत.
२०. प्रश्न: भारताच्या संरक्षण क्षेत्रात ‘मेक इन इंडिया’ला चालना देण्यासाठी खाजगी कंपन्यांना कोणत्या शहरात मोठी संकुले उभारण्याची परवानगी दिली जात आहे?
- उत्तर: शिर्डी आणि नाशिक परिसर (महाराष्ट्र)
- स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र हा संरक्षण उत्पादनाचा प्रमुख हब बनत असून, NIBE ग्रुपसारख्या खाजगी कंपन्या यात मोठी गुंतवणूक करत आहेत.
२१. प्रश्न: जागतिक आरोग्य सभेचे (W Assembly) मुख्यालय कोठे आहे, जेथे नुकतीच २०२६ ची बैठक पार पडली?
- उत्तर: जिनेव्हा, स्वित्झर्लंड
- स्पष्टीकरण: जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) दरवर्षी जिनेव्हा येथे आपल्या सदस्य देशांची ही मुख्य सभा आयोजित करते, जिथे जागतिक आरोग्य धोरणे ठरवली जातात.
२२. प्रश्न: ‘सूर्यस्त्रा’ या स्वदेशी रॉकेट लाँचिंग सिस्टीमचा पल्ला (Range) किती किलोमीटर आहे?
- उत्तर: ३०० किलोमीटर
- स्पष्टीकरण: ही यंत्रणा शत्रूच्या हद्दीत दूरवर अचूक मारा करण्यास सक्षम असून, भारतीय लष्कराची ताकद यामुळे मोठ्या प्रमाणावर वाढणार आहे.
२३. प्रश्न: सागरी तार्डीग्रेड्स (Marine Tardigrades) हे प्रामुख्याने समुद्राच्या कोणत्या भागात राहतात?
- उत्तर: समुद्राच्या वाळूमध्ये आणि किनाऱ्यावरील गाळात (Intertidal zone)
- स्पष्टीकरण: हे जीव समुद्राच्या भरती-ओहोटीच्या भागात वाळूच्या कणांच्या मध्ये राहतात आणि तिथल्या सूक्ष्म पर्यावरणाचा समतोल राखतात.
२४. प्रश्न: केंद्र सरकारच्या ‘ब्लू इकॉनॉमी’ धोरणात मत्स्यव्यवसायाव्यतिरिक्त इतर कोणत्या गोष्टीचा समावेश होतो?
- उत्तर: सागरी पर्यटन, खोल समुद्रातील खनिज उत्खनन आणि सागरी वाहतूक
- स्पष्टीकरण: समुद्राचा पर्यावरणाला धक्का न लावता आर्थिक उन्नतीसाठी वापर करणे हे या व्यापक धोरणाचे उद्दिष्ट आहे.
२५. प्रश्न: सायप्रस या देशाची राजधानी कोणती आहे, ज्याच्याशी भारताने धोरणात्मक करार केला आहे?
- उत्तर: निकोसिया (Nicosia)
- स्पष्टीकरण: निकोसिया ही सायप्रसची राजधानी आणि सर्वात मोठे शहर आहे. दोन्ही देशांमधील संरक्षण सहकार्यामुळे भूमध्य सागरी क्षेत्रात भारताची उपस्थिती मजबूत होत आहे.
