छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Chhatrapati Sambhajinagar District GK

छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा: संपूर्ण माहिती

१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी व किल्ले

• स्थापना व नाव बदल: प्राचीन काळी याला ‘राजतडाग’ आणि नंतर ‘खडकी’ म्हणून ओळखले जात असे. मलिक अंबरने हे शहर वसवले. औरंगजेबाच्या काळात याचे नाव ‘औरंगाबाद’ झाले. सप्टेंबर २०२२ मध्ये राज्य सरकारने आणि नंतर केंद्र सरकारने मंजूरी दिल्यावर जिल्ह्याचे नाव बदलून ‘छत्रपती संभाजीनगर’ करण्यात आले.
• जागतिक वारसा: हा जिल्हा अजिंठा आणि वेरूळ यांसारख्या जागतिक वारसा स्थळांसाठी (UNESCO World Heritage Sites) प्रसिद्ध आहे.
• ऐतिहासिक किल्ले:
  • देवगिरी (दौलताबाद) किल्ला: यादव राजवटीचे केंद्र आणि एक अभेद्य किल्ला. मुहम्मद तुघलकाने आपली राजधानी दिल्लीहून येथे हलवली होती.
  • अंतुर किल्ला: कन्नड तालुक्यात सातमाळा रांगेत असलेला किल्ला.
  • वेताळवाडी किल्ला: अजिंठा लेणींच्या जवळ असलेला किल्ला.

२. भौगोलिक स्थान व विस्तार

जिल्ह्याच्या सीमा (Boundaries)

३. प्रशासकीय माहिती

४. पर्यटन आणि प्रेक्षणीय स्थळे

• वेरूळ (Ellora) लेणी: जगातील सर्वात मोठे अखंड पाषाणातून कोरलेले ‘कैलास मंदिर’ येथे आहे. येथे हिंदू, बौद्ध आणि जैन धर्माच्या लेणी आहेत.
• अजिंठा (Ajanta) लेणी: बौद्ध धर्माशी संबंधित जगप्रसिद्ध भित्तिचित्रे आणि लेण्यांसाठी प्रसिद्ध.
• बीबी का मकबरा: औरंगजेबाने आपल्या पत्नीच्या स्मरणार्थ बांधलेली वास्तू, जिला ‘दख्खनचा ताजमहाल’ म्हटले जाते.
• पैठण (नाथसागर): सातवाहन राजांची प्राचीन राजधानी. येथील ‘जायकवाडी धरण’ (नाथसागर) आणि ‘पैठणी’ साडी जगप्रसिद्ध आहे. येथे संत ज्ञानेश्वर उद्यान आहे.
• घृष्णेश्वर: बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक महत्त्वाचे धार्मिक स्थान (वेरूळ जवळ).
• खुलताबाद: औरंगजेबाची कबर आणि भद्रा मारुती मंदिर येथे आहे.
• पैठणी साडी केंद्र: पैठण येथील ‘पैठणी’ साडी प्रकार जागतिक स्तरावर निर्यात केला जातो.

५. आर्थिक व औद्योगिक महत्त्व

• पर्यटन राजधानी: महाराष्ट्राची ‘पर्यटन राजधानी’ म्हणून ओळखले जाणारे हे शहर मोठे महसूल केंद्र आहे.
• औद्योगिक वसाहत (MIDC): वाळूज, चिकलठाणा आणि शेंद्रा (AURIC City) हे मोठे औद्योगिक पट्टे असून येथे ऑटोमोबाईल (उदा. स्कोडा, बजाज) आणि औषधी कंपन्यांचे मोठे जाळे आहे.
• AURIC City: हे डीएमआयसी (DMIC) प्रकल्पांतर्गत विकसित झालेले आधुनिक औद्योगिक शहर आहे.
• शेती: कपाशी आणि बाजरी ही मुख्य पिके असून मोसंबी उत्पादनात हा जिल्हा आघाडीवर आहे.

६. ठळक वैशिष्ट्ये

• ५२ दरवाजांचे शहर: ऐतिहासिक काळात या शहराला ५२ दरवाजे होते, म्हणून याला ‘५२ दरवाजांचे शहर’ म्हणतात.
• नहर-ए-अंबरी: मलिक अंबरने तयार केलेली ऐतिहासिक पाणीपुरवठा प्रणाली आजही अभ्यासाचा विषय आहे.
• विद्यापीठ: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ येथे स्थित आहे.

७. महत्त्वाचे वन-लाइनर प्रश्न

१. छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्याचे जुने नाव काय होते?

उत्तर: औरंगाबाद (त्यापूर्वी खडकी).

जालना जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Jalna District GK

२. महाराष्ट्राची ‘पर्यटन राजधानी’ म्हणून कोणत्या जिल्ह्याला ओळखले जाते?

उत्तर: छत्रपती संभाजीनगर.

३. जागतिक वारसा स्थळ असलेले ‘कैलास मंदिर’ कोठे आहे?

उत्तर: वेरूळ लेणी (Ellora).

४. ‘दख्खनचा ताजमहाल’ कशाला म्हटले जाते?

उत्तर: बीबी का मकबरा.

५. बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेले ‘घृष्णेश्वर’ कोणत्या तालुक्यात आहे?

उत्तर: खुलताबाद.

६. जायकवाडी धरणाच्या जलाशयाला कोणत्या नावाने ओळखले जाते?

उत्तर: नाथसागर.

७. छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यात एकूण किती तालुके आहेत?

उत्तर: ९ तालुके.

८. ‘५२ दरवाजांचे शहर’ म्हणून कोणत्या शहराची ओळख आहे?

अहिल्यानगर जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Ahilyanagar District GK

उत्तर: छत्रपती संभाजीनगर.

९. प्राचीन काळी सातवाहन राजांची राजधानी कोणती होती?

उत्तर: पैठण (प्रतिष्ठान).

१०. देवगिरी किल्ल्याचे नाव ‘दौलताबाद’ कोणी ठेवले होते?

उत्तर: मुहम्मद-बिन-तुघलक.

११. अजिंठा लेणी कोणत्या डोंगररांगांमध्ये स्थित आहेत?

उत्तर: सातमाळा-अजिंठा रांगा.

१२. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ कोठे आहे?

उत्तर: छत्रपती संभाजीनगर.

१३. जायकवाडी धरण कोणत्या नदीवर बांधलेले आहे?

उत्तर: गोदावरी.

१४. ‘पैठणी’ साडीसाठी प्रसिद्ध असलेले ठिकाण कोणते?

उत्तर: पैठण.

१५. AURIC (Aurangabad Industrial City) कोणत्या प्रकल्पांतर्गत विकसित केले जात आहे?

उत्तर: डीएमआयसी (DMIC – Delhi Mumbai Industrial Corridor).