Table of Contents
अहिल्यानगर जिल्हा: संपूर्ण माहिती
१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी व किल्ले
- स्थापना व नाव: १४९० मध्ये अहमद निजामशहाने शहराची स्थापना केली. मे २०२४ मध्ये जिल्ह्याचे अधिकृत नाव बदलून ‘अहिल्यानगर’ करण्यात आले.
- अहिल्यादेवी होळकर: जिल्ह्याचा जामखेड तालुक्यातील चौंडी हे पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे जन्मस्थान आहे.
- ऐतिहासिक किल्ले:
- अहमदनगर किल्ला (भुईकोट): हा किल्ला ऐतिहासिक राजकारणाचे केंद्र राहिला आहे. येथेच पंडित नेहरूंनी ‘डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया’ ग्रंथ लिहिला.
- हरिश्चंद्रगड: अकोले तालुक्यातील हा किल्ला ‘कोकणकडा’ आणि प्राचीन मंदिरांसाठी प्रसिद्ध आहे.
- कळसूबाई शिखर: महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर (१६४६ मीटर) अकोले तालुक्यात आहे.
२. भौगोलिक स्थान व विस्तार
| घटक | तपशील |
| स्थान | महाराष्ट्र राज्याचा पश्चिम मध्य भाग (नाशिक विभाग) |
| एकूण क्षेत्रफळ | १७,०४८ चौ.कि.मी. (क्षेत्रफळाने महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा जिल्हा) |
| मुख्य नद्या | गोदावरी, प्रवरा, मुळा, मुठा, सीना, भीमा आणि कुकडी |
| डोंगररांगा | हरिश्चंद्र-बालाघाट रांगा आणि सह्याद्रीच्या उपशाखा |
जिल्ह्याच्या सीमा (Boundaries)
| दिशा | लागून असलेला जिल्हा |
| उत्तर | नाशिक जिल्हा |
| ईशान्य | छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा |
| पूर्व | बीड जिल्हा |
| दक्षिण | धाराशिव आणि सोलापूर जिल्हा |
| पश्चिम | पुणे आणि ठाणे जिल्हा |
३. प्रशासकीय माहिती
| घटक | तपशील |
| प्रशासकीय मुख्यालय | अहिल्यानगर शहर |
| तालुके (१४) | नगर, संगमनेर, अकोले, कोपरगाव, श्रीरामपूर, राहुरी, नेवासा, पाथर्डी, शेवगाव, कर्जत, जामखेड, श्रीगोंदा, पारनेर आणि राहता |
| प्रशासकीय विभाग | नाशिक विभाग |
४. पर्यटन आणि प्रेक्षणीय स्थळे
- शिर्डी: जगप्रसिद्ध साईबाबा मंदिर (राहता तालुका).
- शनि शिंगणापूर: घरांना दरवाजे नसलेले जगातील एकमेव गाव (नेवासा तालुका).
- नेवासा: संत ज्ञानेश्वरांनी येथे ‘पैस’ खांबाला टेकून ‘ज्ञानेश्वरी’ हा ग्रंथ लिहिला.
- भंडारदरा: प्रवरा नदीवरील विल्सन डॅम आणि येथील निसर्गसौंदर्य पर्यटकांचे आकर्षण आहे.
- सिद्धटेक: अष्टविनायकांपैकी एक महत्त्वाचे स्थान (कर्जत तालुका).
- राळेगण सिद्धी व हिवरे बाजार: ग्रामविकास आणि जलसंधारणातील जागतिक स्तरावरील आदर्श गावे.
५. आर्थिक व औद्योगिक महत्त्व
- सहकारी चळवळ: आशियातील पहिला सहकारी साखर कारखाना विठ्ठलराव विखे पाटील यांनी लोणी (प्रवरा नगर) येथे सुरू केला.
- ज्वारीचे कोठार: या जिल्ह्याला महाराष्ट्रातील ज्वारीचे कोठार म्हटले जाते.
- राहुरी कृषी विद्यापीठ: ‘महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ’ हे कृषी संशोधनाचे मोठे केंद्र आहे.
- लष्करी महत्त्व: नगरमध्ये ‘आर्मर्ड कॉर्प्स सेंटर’ (टँक ट्रेनिंग) हे आशियातील मोठे केंद्र आहे.
६. ठळक वैशिष्ट्ये
- क्षेत्रफळाचा राजा: हा महाराष्ट्रातील भौगोलिकदृष्ट्या सर्वात मोठा जिल्हा आहे.
- सर्वाधिक साखर कारखाने: सहकारी साखर कारखान्यांचे मोठे जाळे या जिल्ह्यात आहे.
- संत आणि समाजसुधारकांची भूमी: संत ज्ञानेश्वर, अहिल्यादेवी होळकर, साईबाबा आणि अण्णा हजारे यांसारख्या महान व्यक्तींचे कार्यक्षेत्र.
७. महत्त्वाचे वन-लाइनर प्रश्न
१. अहमदनगर जिल्ह्याचे नवीन नाव काय आहे?
उत्तर: अहिल्यानगर.
२. महाराष्ट्रातील क्षेत्रफळाने सर्वात मोठा जिल्हा कोणता?
उत्तर: अहिल्यानगर (१७,०४८ चौ.कि.मी.).
३. पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे जन्मस्थान कोठे आहे?
उत्तर: चौंडी (तालुका जामखेड).
४. महाराष्ट्रातील सर्वात उंच शिखर कोणते व ते कोठे आहे?
उत्तर: कळसूबाई (१६४६ मीटर), तालुका अकोले.
५. संत ज्ञानेश्वरांनी ‘ज्ञानेश्वरी’ कोठे लिहिली?
उत्तर: नेवासा (गोदावरी-प्रवरा संगम परिसर).
६. आशियातील पहिला सहकारी साखर कारखाना कोठे सुरू झाला?
उत्तर: प्रवरा नगर (लोणी).
७. जगातील एकमेव ‘दरवाजे नसलेले गाव’ कोणते?
उत्तर: शनि शिंगणापूर.
८. पंडित जवाहरलाल नेहरूंनी ‘डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया’ हा ग्रंथ कोठे लिहिला?
उत्तर: अहमदनगरचा भुईकोट किल्ला.
९. महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ कोठे आहे?
उत्तर: राहुरी.
१०. अहिल्यानगर जिल्ह्यात एकूण किती तालुके आहेत?
उत्तर: १४ तालुके.
११. शिर्डी येथील साईबाबांचे मंदिर कोणत्या तालुक्यात येते?
उत्तर: राहता.
१२. प्रवरा नदीवरील विल्सन डॅम कोणत्या पर्यटन स्थळाजवळ आहे?
उत्तर: भंडारदरा.
१३. अष्टविनायकांपैकी ‘सिद्धटेक’ कोणत्या तालुक्यात आहे?
उत्तर: कर्जत.
१४. जिल्ह्याच्या दक्षिण सीमेवरून कोणती प्रमुख नदी वाहते?
उत्तर: भीमा नदी.
१५. ‘ज्वारीचे कोठार’ म्हणून कोणता जिल्हा ओळखला जातो?
उत्तर: अहिल्यानगर.
