रत्नागिरी जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न

Table of Contents

रत्नागिरी जिल्हा: संपूर्ण माहिती

१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी व किल्ले

रत्नांची खाण: रत्नागिरीला ‘रत्नांची खाण’ मानले जाते कारण येथून लोकमान्य टिळक, सावरकर आणि महर्षी कर्वे यांसारखी महनीय रत्ने देशाला मिळाली.
पतित पावन मंदिर: स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी रत्नागिरीत अस्पृश्यता निवारणासाठी हे ऐतिहासिक मंदिर बांधले.
ऐतिहासिक किल्ले:
- रत्नदुर्ग (भगवती किल्ला): रत्नागिरी शहरात असलेला हा किल्ला तिन्ही बाजूंनी समुद्राने वेढलेला असून येथे भगवती देवीचे भव्य मंदिर आहे.
- सुवर्णदुर्ग: हर्णै (दापोली) येथील हा प्रसिद्ध जलदुर्ग मराठा आरमाराचे महत्त्वाचे केंद्र होता.
- जयगड किल्ला: शास्त्री नदी अरबी समुद्राला जिथे मिळते, त्या मुखावर हा किल्ला स्थित आहे.
- कनकदुर्ग व फत्तेगड: सुवर्णदुर्ग किल्ल्याला संरक्षण देणारे उपदुर्ग.

२. भौगोलिक स्थान व विस्तार

घटक	तपशील
स्थान	महाराष्ट्र राज्याचा दक्षिण कोकण विभाग
एकूण क्षेत्रफळ	८,२०८ चौ.कि.मी.
मुख्य नद्या	शास्त्री, वशिष्ठी, काजळी, मुचकुंदी, अर्जुना आणि जगबुडी
समुद्रकिनारा	जिल्ह्याला १६७ किमी लांबीचा विस्तीर्ण समुद्रकिनारा लाभला आहे.

जिल्ह्याच्या सीमा (Boundaries)

दिशा	लागून असलेला जिल्हा / समुद्र
उत्तर	रायगड जिल्हा
पूर्व	सातारा, सांगली आणि कोल्हापूर जिल्हा (सह्याद्री रांगा)
दक्षिण	सिंधुदुर्ग जिल्हा
पश्चिम	अरबी समुद्र

३. प्रशासकीय माहिती

घटक	तपशील
प्रशासकीय मुख्यालय	रत्नागिरी शहर
तालुके (९)	रत्नागिरी, दापोली, खेड, चिपळूण, गुहागर, संगमेश्वर, लांजा, राजापूर आणि मंडणगड
नगर परिषद	रत्नागिरी, चिपळूण, खेड, राजापूर, दापोली इ.

४. पर्यटन आणि प्रेक्षणीय स्थळे

गणपतीपुळे: येथील समुद्राकाठचे स्वयंभू गणेश मंदिर पर्यटकांचे मुख्य आकर्षण आहे.
दापोली (कोकणचे महाबळेश्वर): येथील थंड हवामान आणि निसर्गसौंदर्यामुळे याला हे नाव पडले आहे.
मार्लेश्वर: संगमेश्वर तालुक्यातील गुहेतील शिवमंदिर आणि येथील धबधबा प्रसिद्ध आहे.
परशुराम मंदिर: चिपळूण येथील कोकणची निर्मिती करणाऱ्या भगवान परशुरामांचे प्राचीन मंदिर.
लोकमान्य टिळक स्मारक: टिळकांचे जन्मस्थान असलेले घर ऐतिहासिक स्मारक म्हणून जतन केले आहे.
राजापूरची गंगा: ठराविक काळाने प्रकट होणारी ही गंगा (पाण्याचे कुंड) भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे.

५. आर्थिक व औद्योगिक महत्त्व

हापूस आंबा (Alphonso): रत्नागिरीचा हापूस आंबा जागतिक स्तरावर निर्यात केला जातो, ज्यातून मोठी परकीय गंगाजळी मिळते.
मत्स्यव्यवसाय: मिरकरवाडा हे राज्यातील मोठ्या मासेमारी बंदरांपैकी एक आहे.
फळप्रक्रिया उद्योग: आंबा, काजू आणि कोकम प्रक्रिया उद्योगांचे मोठे जाळे जिल्ह्यात आहे.
दाभोळ वीज प्रकल्प: गुहागर येथील आरजीपीपीएल (पूर्वीचा एन्रॉन) हा महत्त्वाचा ऊर्जा प्रकल्प आहे.

६. ठळक वैशिष्ट्ये

कृषी विद्यापीठ: दापोली येथे ‘डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ’ स्थित आहे.
जांभा दगड: रत्नागिरीत घरांच्या बांधकामासाठी मोठ्या प्रमाणावर ‘जांभा दगड’ वापरला जातो.
कोकण रेल्वे: रत्नागिरीतील ‘करबुडे’ बोगदा हा कोकण रेल्वेवरील सर्वात लांब बोगद्यांपैकी एक आहे.