Table of Contents
नंदुरबार जिल्हा: संपूर्ण माहिती
१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी व किल्ले
- स्थापना: १ जुलै १९९८ रोजी धुळे जिल्ह्याचे विभाजन होऊन नंदुरबार जिल्ह्याची निर्मिती झाली.
- शिरीष कुमार यांचे बलिदान: १९४२ च्या चले जाव आंदोलनात नंदुरबारच्या शिरीष कुमार या शालेय विद्यार्थ्याने हातात तिरंगा घेऊन हौतात्म्य पत्करले. त्यांच्या स्मरणार्थ येथे ‘बाल हुतात्मा स्मारक’ आहे.
- ऐतिहासिक किल्ले:
- अक्कलकुवा किल्ला: या भागातील एक ऐतिहासिक वास्तू.
- तोरणमाळ किल्ला: सातपुड्याच्या दुर्गम भागात असलेला हा भाग ऐतिहासिक काळात संरक्षणात्मकदृष्ट्या महत्त्वाचा होता.
- सुल्तानपूर: येथील ऐतिहासिक अवशेष जिल्ह्याच्या जुन्या वैभवाची साक्ष देतात.
२. भौगोलिक स्थान व विस्तार
| घटक | तपशील |
| स्थान | महाराष्ट्र राज्याचा अति-उत्तर भाग (नाशिक विभाग) |
| एकूण क्षेत्रफळ | ५,०३५ चौ.कि.मी. |
| मुख्य नद्या | नर्मदा (५४ किमी सीमा), तापी, गोमाई, रंगावली, शिवण आणि उदई |
| पर्वतरांगा | सातपुडा पर्वतरांगा आणि तोरणमाळचे पठार |
जिल्ह्याच्या सीमा (Boundaries)
| दिशा | लागून असलेला जिल्हा / राज्य |
| उत्तर व पश्चिम | गुजरात राज्य |
| ईशान्य | मध्य प्रदेश राज्य |
| दक्षिण व पूर्व | धुळे जिल्हा |
३. प्रशासकीय माहिती
| घटक | तपशील |
| प्रशासकीय मुख्यालय | नंदुरबार शहर |
| तालुके (६) | नंदुरबार, नवापूर, शहादा, तळोदा, अक्राणी (धडगाव) आणि अक्कलकुवा |
| प्रशासकीय विभाग | नाशिक विभाग |
४. पर्यटन आणि प्रेक्षणीय स्थळे
- तोरणमाळ: सातपुडा पर्वतातील हे थंड हवेचे ठिकाण आहे. येथील यशवंत तलाव, सीताखाई आणि मच्छिंद्रनाथ गुंफा प्रसिद्ध आहेत.
- प्रकाशा (दक्षिण काशी): तापी आणि गोमाई नद्यांच्या संगमावर वसलेले हे प्राचीन तीर्थक्षेत्र आहे.
- सारंगखेडा: येथील दत्त मंदिर आणि ऐतिहासिक ‘चेतक यात्रा’ (घोड्यांचा बाजार) संपूर्ण भारतात प्रसिद्ध आहे.
- अस्तंभा: सातपुडा पर्वतातील या जिल्ह्यतील सर्वात उंच शिखर (धार्मिक महत्त्व).
- नर्मदा परिक्रमा: नर्मदा नदीच्या काठावरील मणिबेली सारखी गावे या मार्गावर येतात.
५. आर्थिक व औद्योगिक महत्त्व
- मिरचीची बाजारपेठ: नंदुरबार ही भारतातील मिरचीची सर्वात मोठी बाजारपेठ मानली जाते.
- पवन ऊर्जा: जिल्ह्यातील डोंगराळ भागात मोठ्या प्रमाणावर पवनचक्क्यांद्वारे वीज निर्मिती केली जाते.
- कापूस व ऊस: तापी नदीच्या खोऱ्यात कापूस आणि उसाचे पीक मोठ्या प्रमाणात घेतले जाते, येथे साखर कारखानेही आहेत.
- नवापूर रेल्वे स्टेशन: हे स्टेशन दोन राज्यांच्या (महाराष्ट्र व गुजरात) सीमेवर विभागलेले असल्याने व्यापाराच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे.
६. ठळक वैशिष्ट्ये
- आदिवासी जिल्हा: हा जिल्हा पूर्णतः आदिवासी जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. येथील भिल्ल आणि पावरा जमातींची संस्कृती वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.
- नर्मदा नदी: महाराष्ट्रात नर्मदा नदी फक्त याच जिल्ह्याच्या उत्तर सीमेवरून वाहते.
- तोरणमाळ पठार: हे महाराष्ट्रातील दुसऱ्या क्रमांकाचे थंड हवेचे ठिकाण मानले जाते.
७. महत्त्वाचे वन-लाइनर प्रश्न
१. नंदुरबार जिल्ह्याची निर्मिती कधी झाली?
उत्तर: १ जुलै १९९८.
२. नंदुरबार जिल्ह्याचे प्रशासकीय मुख्यालय कोठे आहे?
उत्तर: नंदुरबार.
३. ‘दक्षिण काशी’ म्हणून ओळखले जाणारे ठिकाण कोणते?
उत्तर: प्रकाशा (ता. शहादा).
४. सातपुडा पर्वतातील नंदुरबारमधील थंड हवेचे ठिकाण कोणते?
उत्तर: तोरणमाळ.
५. महाराष्ट्राचा ‘आदिवासी जिल्हा’ म्हणून कोणाला ओळखले जाते?
उत्तर: नंदुरबार.
६. १९४२ च्या आंदोलनात नंदुरबारमध्ये शहीद झालेल्या बाल क्रांतीकारकाचे नाव काय?
उत्तर: शिरीष कुमार.
७. तापी आणि गोमाई नद्यांचा संगम कोठे होतो?
उत्तर: प्रकाशा.
८. घोड्यांच्या व्यापारासाठी प्रसिद्ध असलेली ‘चेतक यात्रा’ कोठे भरते?
उत्तर: सारंगखेडा.
९. नंदुरबार जिल्ह्यात एकूण किती तालुके आहेत?
उत्तर: ६ तालुके.
१०. कोणत्या रेल्वे स्टेशनचा अर्धा भाग महाराष्ट्रात तर अर्धा भाग गुजरातमध्ये आहे?
उत्तर: नवापूर.
११. नर्मदा नदी महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्याच्या सीमेवरून वाहते?
उत्तर: नंदुरबार.
१२. सातपुडा पर्वतरांगेतील जिल्ह्याचे सर्वात उंच शिखर कोणते?
उत्तर: अस्तंभा.
१३. मिरचीच्या उत्पादनासाठी प्रसिद्ध असलेले जिल्ह्यातील शहर कोणते?
उत्तर: नंदुरबार.
१४. तोरणमाळ येथील प्रसिद्ध तलावाचे नाव काय?
उत्तर: यशवंत तलाव.
१५. नंदुरबार जिल्हा कोणत्या प्रशासकीय विभागात येतो?
उत्तर: नाशिक विभाग.
