Table of Contents
जळगाव जिल्हा: संपूर्ण माहिती
१. भौगोलिक स्थान व विस्तार
- प्राचीन वारसा: सातवाहन, चालुक्य आणि राष्ट्रकूट राजांच्या काळात हा प्रदेश भरभराटीला होता.
- स्वातंत्र्य लढा: १९३६ मध्ये फैजपूर येथे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे ग्रामीण भागातील पहिले अधिवेशन भरले होते.
- ऐतिहासिक किल्ले:
- पारोळा किल्ला: झाशीच्या राणीचे माहेरचे नाते या किल्ल्याशी जोडले जाते.
- बहादरपूर किल्ला: ऐतिहासिक संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा.
- कंक्राळा किल्ला: सातपुडा रांगांमधील जुना किल्ला.
२ . ऐतिहासिक पार्श्वभूमी व किल्ले
| घटक | तपशील |
| स्थान | महाराष्ट्र राज्याचा उत्तर भाग (खानदेश प्रदेश) |
| एकूण क्षेत्रफळ | ११,७६५ चौ.कि.मी. |
| मुख्य नद्या | तापी (मुख्य), गिरणा, वाघूर, अंजनी, बोरी, पूर्णा |
| डोंगररांगा | उत्तरेस सातपुडा आणि दक्षिणेस अजिंठा डोंगररांगा |
जिल्ह्याच्या सीमा (Boundaries)
| दिशा | लागून असलेला जिल्हा / राज्य |
| उत्तर | मध्य प्रदेश राज्य (निमार जिल्हा) |
| पूर्व | बुलढाणा जिल्हा |
| दक्षिण | छत्रपती संभाजीनगर आणि जालना |
| पश्चिम | धुळे जिल्हा |
| नैऋत्य | नाशिक जिल्हा |
३. प्रशासकीय माहिती
| घटक | तपशील |
| प्रशासकीय मुख्यालय | जळगाव शहर |
| एकूण तालुके (१५) | जळगाव, भुसावळ, अमळनेर, चोपडा, पाचोरा, चाळीसगाव, जामनेर, रावेर, यावल, एरंडोल, धरणगाव, पारोळा, भडगाव, मुक्ताईनगर, बोदवड |
| महानगरपालिका | जळगाव शहर महानगरपालिका |
| साक्षरता प्रमाण | ७८.२०% |
४. पर्यटन आणि प्रेक्षणीय स्थळे
- पद्मालय: एरंडोल तालुक्यातील प्रसिद्ध मंदिर, जिथे गणपतीचे अडीच पीठ मानले जाते.
- पाटणादेवी: चाळीसगाव तालुक्यातील चंडिका मातेचे मंदिर आणि हेमाडपंथी स्थापत्य.
- उनपदेव-सुनपदेव: सातपुडा रांगांमधील नैसर्गिक उष्ण पाण्याचे झरे.
- पाल: रावेर तालुक्यातील निसर्गरम्य थंड हवेचे ठिकाण.
- चांगदेव: तापी आणि पूर्णा नद्यांच्या संगमावरील प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र.
५. आर्थिक व औद्योगिक महत्त्व
- सुवर्णनगरी: जळगावला सोन्याची मोठी बाजारपेठ असल्यामुळे ‘सुवर्णनगरी’ म्हणतात.
- केळीचे आगर: जळगाव जिल्हा भारतात केळी उत्पादनासाठी प्रसिद्ध असून याला ‘बनाना सिटी’ म्हणून ओळखले जाते.
- ठिबक सिंचन: जैन इरिगेशनमुळे जळगाव जागतिक स्तरावर ठिबक सिंचनाचे केंद्र बनले आहे.
- भुसावळ रेल्वे जंक्शन: हे मध्य रेल्वेचे सर्वात मोठे आणि महत्त्वाचे जंक्शन आहे.
६. ठळक वैशिष्ट्ये
- बहिणाबाई चौधरी: प्रसिद्ध निसर्गकवयित्रींची ही भूमी आहे. त्यांच्या नावाने उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठाचे नामकरण करण्यात आले आहे.
- साने गुरुजी: ‘श्यामची आई’ फेम साने गुरुजींची ही कर्मभूमी (अमळनेर) आहे.
- कापूस: या जिल्ह्याची ‘काळी कसदार मृदा’ पांढऱ्या सोन्यासाठी (कापूस) प्रसिद्ध आहे.
७. महत्त्वाचे वन-लाइनर प्रश्न
१. जळगाव जिल्ह्याला कोणत्या पिकाचे ‘आगर’ म्हटले जाते?
उत्तर: केळी.
२. ग्रामीण भागातील काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन कोठे भरले होते?
उत्तर: फैजपूर (१९३६).
३. तापी आणि पूर्णा नद्यांचा संगम कोणत्या ठिकाणी होतो?
उत्तर: चांगदेव.
४. जळगाव जिल्ह्याचे लिंग गुणोत्तर किती आहे?
उत्तर: ९२५.
५. ‘सुवर्णनगरी’ म्हणून महाराष्ट्रातील कोणते शहर ओळखले जाते?
उत्तर: जळगाव.
६. उनपदेव येथील उष्ण पाण्याचे झरे कोणत्या तालुक्यात आहेत?
उत्तर: चोपडा.
७. उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठाला कोणाचे नाव देण्यात आले आहे?
उत्तर: कवयित्री बहिणाबाई चौधरी.
८. जळगाव जिल्ह्यात एकूण किती तालुके आहेत?
उत्तर: १५ तालुके.
९. साने गुरुजींचे वास्तव्य अमळनेर मधील कोणत्या संस्थेत होते?
उत्तर: प्रताप हायस्कूल.
१०. जळगाव जिल्ह्याच्या उत्तर दिशेला कोणती पर्वतरांग आहे?
उत्तर: सातपुडा.
११. महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध ‘चांगदेव’ मंदिर कोणत्या तालुक्यात आहे?
उत्तर: मुक्ताईनगर.
१२. कोणत्या शहराला मध्य रेल्वेचे ‘सर्वात मोठे जंक्शन’ म्हटले जाते?
उत्तर: भुसावळ.
१३. जळगाव जिल्ह्यातील प्रमुख कापूस व्यापारी केंद्र कोणते?
उत्तर: जळगाव आणि जामनेर.
१४. हतनूर धरण कोणत्या नदीवर आहे?
उत्तर: तापी नदी.
१५. चंडिका मातेचे प्रसिद्ध ‘पाटणादेवी’ मंदिर कोणत्या तालुक्यात आहे?
उत्तर: चाळीसगाव.
कोल्हापूर जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Kolhapur District GK
अमरावती जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Amravati District GK
वाशिम जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Washimr District GK
गडचिरोली जिल्ह्याची संपूर्ण माहिती | Gadchiroli District GK
चंद्रपूर जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न | Chandrapur District GK
