बीड जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न

Table of Contents

बीड जालना जिल्हा: संपूर्ण माहिती

१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी व किल्ले

प्राचीन नाव: ऐतिहासिक काळातील कागदपत्रांमध्ये याला ‘चंपाववतीनगर’ म्हणून ओळखले जात असे.
ऐतिहासिक महत्त्व: हे शहर निजामशाही आणि नंतर मराठा साम्राज्याचा महत्त्वाचा भाग राहिले आहे. येथे अनेक प्राचीन वास्तू आणि मंदिरे आहेत.
ऐतिहासिक किल्ले व वास्तू:
- किल्ले धारूर (धरूरचा किल्ला): हा एक मजबूत डोंगरकिल्ला असून तो निजामशाही काळात बांधला गेला होता. याच्या तटावरून दरीचे सुंदर दृश्य दिसते.
- खजना विहीर: निजामशाही काळात पाणीपुरवठ्यासाठी बांधलेली ही ऐतिहासिक विहीर आजही कार्यरत आहे.
- कंकालेश्वर मंदिर: बीड शहराच्या मध्यभागी तलावात असलेले हे हेमाडपंती शैलीतील अतिशय प्राचीन शिव मंदिर आहे.

२. भौगोलिक स्थान व विस्तार

घटक	तपशील
स्थान	महाराष्ट्र राज्याचा मध्य भाग (मराठवाडा विभाग)
एकूण क्षेत्रफळ	१०,६९३ चौ.कि.मी.
मुख्य नद्या	गोदावरी, मांजरा, सिंदफणा, बिंदूसरा आणि कुंडलिका
डोंगररांगा	बालाघाट डोंगररांगा

जिल्ह्याच्या सीमा (Boundaries)

दिशा	लागून असलेला जिल्हा
उत्तर	छत्रपती संभाजीनगर आणि जालना जिल्हा
पूर्व	परभणी आणि लातूर जिल्हा
दक्षिण	धाराशिव जिल्हा
पश्चिम	अहिल्यानगर जिल्हा

३. प्रशासकीय माहिती

घटक	तपशील
प्रशासकीय मुख्यालय	बीड शहर
तालुके (११)	बीड, पाटोदा, आष्टी, गेवराई, माजलगाव, धारूर, परळी (वैजनाथ), अंबाजोगाई, केज, शिरूर (कासार) आणि वडवणी
प्रशासकीय विभाग	मराठवाडा विभाग

४. पर्यटन आणि प्रेक्षणीय स्थळे

परळी वैजनाथ: भारतातील बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक महत्त्वाचे धार्मिक स्थान.
अंबाजोगाई: येथील ‘योगेश्वरी देवी’ मंदिर प्रसिद्ध असून या शहराला मराठवाड्याची सांस्कृतिक राजधानी मानले जाते.
जागतिक वारसा (मुकुंदराज समाधी): मराठी साहित्यातील आद्यकवी मुकुंदराज यांची समाधी अंबाजोगाई येथे आहे.
कपिलधार: मन्मथ स्वामींचे समाधी स्थळ आणि येथील डोंगरदऱ्यांमधील धबधबा पर्यटकांचे आकर्षण आहे.
नायगाव मयूर अभयारण्य: मोरांसाठी राखीव असलेले राज्यातील महत्त्वाचे अभयारण्य (पाटोदा तालुका).

५. आर्थिक व औद्योगिक महत्त्व

ऊसतोड कामगारांचा जिल्हा: बीड जिल्ह्याला महाराष्ट्रातील ‘ऊसतोड कामगारांचा जिल्हा’ म्हणून ओळखले जाते. जिल्ह्याची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने शेतमजुरी आणि साखर कारखान्यांशी संबंधित स्थलांतरावर अवलंबून आहे.
ऊर्जा प्रकल्प: परळी येथे ‘औष्णिक विद्युत केंद्र’ (Thermal Power Station) आहे, जे राज्याला वीज पुरवठ्यात मदत करते.
शेती: कापूस, तूर आणि सोयाबीन ही जिल्ह्यातील प्रमुख पिके आहेत. माजलगाव येथील धरण सिंचनासाठी आणि मत्स्यपालनासाठी महत्त्वाचे आहे.
सिंचन: सिंदफणा नदीवरील माजलगाव धरण आणि बिंदूसरा प्रकल्प हे जिल्ह्याचे प्रमुख जलस्रोत आहेत.

६. ठळक वैशिष्ट्ये

मराठी साहित्याचे उगमस्थान: मुकुंदराज यांनी ‘विवेकसिंधू’ हा ग्रंथ येथेच लिहिल्याने याला मराठी साहित्याची गंगोत्री मानले जाते.
सीताफळ उत्पादन: जिल्ह्याचा काही भाग विशेषतः धारूर आणि अंबाजोगाई परिसर सीताफळ उत्पादनासाठी प्रसिद्ध आहे.
बालाघाट पठार: जिल्ह्याचा बराचसा भाग हा डोंगराळ आणि पठारी आहे, ज्यामुळे येथील हवामान कोरडे असते.