धारशिव जिल्हा संपूर्ण माहिती आणि वन-लाइनर प्रश्न

Table of Contents

धाराशिव जिल्हा: संपूर्ण माहिती

१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी व किल्ले

नामकरण: महाराष्ट्र शासनाने अधिकृतपणे जिल्ह्याचे नाव ‘उस्मानाबाद’ बदलून ‘धाराशिव’ केले आहे. हे नाव शहराच्या जवळ असलेल्या प्राचीन धाराशिव लेणीवरून पडले आहे.
ऐतिहासिक वारसा: हा जिल्हा प्राचीन काळी सातवाहन आणि चालुक्य साम्राज्याचा भाग होता. विशेषतः ‘तेर’ हे गाव प्राचीन काळी जागतिक व्यापाराचे केंद्र होते.
ऐतिहासिक किल्ले:
- नळदुर्ग किल्ला: हा महाराष्ट्रातील एक अद्वितीय भुईकोट किल्ला आहे. येथील ‘नर-मादी’ धबधबा आणि किल्ल्याची तटबंदी वास्तुकलेचा अद्भूत नमुना मानली जाते.
- परंडा किल्ला: बहामनी काळात बांधलेला हा किल्ला त्याच्या भक्कम संरचनेसाठी आणि लष्करी रचनेसाठी प्रसिद्ध आहे.

२. भौगोलिक स्थान व विस्तार

घटक	तपशील
स्थान	महाराष्ट्र राज्याचा दक्षिण भाग (मराठवाडा विभाग)
एकूण क्षेत्रफळ	७,५६९ चौ.कि.मी.
मुख्य नद्या	मांजरा, तेरणा, सीना, तावरजा आणि बोरी
डोंगररांगा	बालाघाट डोंगररांगा

जिल्ह्याच्या सीमा (Boundaries)

दिशा	लागून असलेला जिल्हा / राज्य
उत्तर	बीड आणि लातूर जिल्हा
पूर्व	लातूर जिल्हा
दक्षिण	सोलापूर जिल्हा आणि कर्नाटक राज्य
पश्चिम	सोलापूर आणि अहिल्यानगर जिल्हा

३. प्रशासकीय माहिती

घटक	तपशील
प्रशासकीय मुख्यालय	धाराशिव शहर
तालुके (८)	धाराशिव, तुळजापूर, उमरगा, लोहारा, कळंब, भूम, वाशी आणि परंडा
प्रशासकीय विभाग	मराठवाडा (छत्रपती संभाजीनगर विभाग)

४. पर्यटन आणि प्रेक्षणीय स्थळे

तुळजापूर (तुळजाभवानी मंदिर): महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत छत्रपती शिवाजी महाराज यांची कुलस्वामिनी आई तुळजाभवानीचे हे मंदिर साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक आहे.
धाराशिव लेणी: धाराशिव शहराच्या जवळ असलेल्या या लेणी प्राचीन जैन आणि हिंदू धर्माच्या शिल्पकलेचा वारसा आहेत.
संत गोरोबा कुंभार समाधी (तेर): वारकरी संप्रदायातील थोर संत गोरोबा काका यांची ही समाधी असून येथे ऐतिहासिक संग्रहालय देखील आहे.
येडेश्वरी देवी मंदिर (येरमाळा): कळंब तालुक्यातील हे एक अतिशय जागृत आणि भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे.
नळदुर्ग किल्ला: येथील ‘पाणी महाल’ पर्यटकांचे मुख्य आकर्षण आहे.

५. आर्थिक व औद्योगिक महत्त्व

शेती: जिल्हा प्रामुख्याने शेतीवर अवलंबून आहे. सोयाबीन, तूर, ज्वारी आणि मूग ही प्रमुख पिके येथे घेतली जातात.
साखर उद्योग: जिल्ह्यात सहकारी आणि खाजगी साखर कारखान्यांची संख्या मोठी असून ऊस हे महत्त्वाचे नगदी पीक आहे.
व्यापार: उमरगा आणि धाराशिव ही शहरे व्यापारी उलाढालीसाठी महत्त्वाची आहेत.
पशुपालन: जिल्ह्यात दुग्ध व्यवसायाला चालना देण्यासाठी विविध प्रकल्प राबवले जात आहेत.

६. ठळक वैशिष्ट्ये

कुलस्वामिनीचे स्थान: स्वराज्याची प्रेरणास्थान असलेल्या आई तुळजाभवानीमुळे या जिल्ह्याला धार्मिक महत्त्व आहे.
प्राचीन व्यापार केंद्र: ‘तेर’ हे गाव सातवाहन काळात रोमशी व्यापार करण्यासाठी प्रसिद्ध होते, याचे पुरावे उत्खननात सापडले आहेत.
बालाघाटचे पठार: जिल्ह्याचा भौगोलिक भाग पठारी आणि डोंगररांगांनी वेढलेला असल्याने येथील हवामान कोरडे असते.