Table of Contents
जालना जिल्हा: संपूर्ण माहिती
१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी व किल्ले
- स्थापना: १ मे १९८१ रोजी छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्याचे विभाजन करून जालना जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.
- प्राचीन वारसा: प्राचीन काळी या शहराला ‘जानकीपूर’ म्हटले जात असे. हे शहर पूर्वी निजामाच्या राजवटीचा आणि नंतर मराठा साम्राज्याचा महत्त्वाचा भाग होते.
- ऐतिहासिक किल्ले:
- मस्तगड (जालना किल्ला): हा शहराच्या मध्यभागी असलेला भुईकोट किल्ला आहे. १७ व्या शतकात या किल्ल्याची बांधणी झाली होती.
- रोहिलागड: अंबड तालुक्यातील हा एक ऐतिहासिक किल्ला असून तो संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा होता.
२. भौगोलिक स्थान व विस्तार
| घटक | तपशील |
| स्थान | महाराष्ट्र राज्याचा मध्य भाग (मराठवाडा विभाग) |
| एकूण क्षेत्रफळ | ७,७१८ चौ.कि.मी. |
| मुख्य नद्या | गोदावरी, दुधना, पूर्णा, गिरजा आणि कुंडलिका |
| डोंगररांगा | सातमाळा-अजिंठा डोंगररांगांचा दक्षिण भाग |
जिल्ह्याच्या सीमा (Boundaries)
| दिशा | लागून असलेला जिल्हा |
| उत्तर | जळगाव जिल्हा |
| पूर्व | परभणी आणि बुलढाणा जिल्हा |
| दक्षिण | बीड जिल्हा (गोदावरी नदीमुळे नैसर्गिक सीमा) |
| पश्चिम | छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा |
३. प्रशासकीय माहिती
| घटक | तपशील |
| प्रशासकीय मुख्यालय | जालना शहर |
| तालुके (८) | जालना, अंबड, भोकरदन, बदनापूर, घनसावंगी, परतूर, मंठा आणि जाफ्राबाद |
| प्रशासकीय विभाग | मराठवाडा विभाग |
४. पर्यटन आणि प्रेक्षणीय स्थळे
- जांब समर्थ: समर्थ रामदास स्वामींचे हे जन्मस्थान असून येथे भव्य राम मंदिर आणि ऐतिहासिक वारसा पाहायला मिळतो.
- मत्स्योदरी देवी मंदिर (अंबड): हे मंदिर एका टेकडीवर असून त्याचा आकार माशासारखा (मत्स्य) आहे, म्हणून याला मत्स्योदरी म्हणतात.
- राजूर गणपती: महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध गणपती मंदिरांपैकी एक. संकष्टी चतुर्थीला येथे मोठी गर्दी असते.
- भोकरदन लेणी: सातवाहन काळातील काही प्राचीन लेणी भोकरदन तालुक्यात आढळतात.
- आनंदी स्वामी मंदिर: जालना शहरातील हे एक अत्यंत जुने आणि भक्तीचे केंद्र आहे.
५. आर्थिक व औद्योगिक महत्त्व
- पोलाद नगरी (Steel Hub): जालना हे महाराष्ट्रातील लोखंड आणि पोलाद उद्योगाचे प्रमुख केंद्र आहे. येथे अनेक ‘स्टील रोलिंग मिल्स’ आहेत.
- बियाणे उद्योग (Seed Industry): जालन्याला भारताचे ‘सीड हब’ म्हटले जाते. महिको (Mahyco) सारख्या जागतिक दर्जाच्या बियाणे कंपन्यांचे मुख्यालय येथे आहे.
- मोसंबी व्यापार: मोसंबीच्या उत्पादनात जालना जिल्हा देशात अग्रेसर आहे. येथे मोसंबीची मोठी बाजारपेठ आहे.
- ड्राय पोर्ट (Dry Port): दळणवळण जलद होण्यासाठी जालन्यात महाराष्ट्रातील पहिले ‘ड्राय पोर्ट’ विकसित करण्यात आले आहे.
६. ठळक वैशिष्ट्ये
- सहकारी चळवळ: जिल्ह्यात साखर कारखाने आणि सूतगिरण्यांचे जाळे पसरलेले आहे.
- मराठवाडा मुक्ती संग्राम: या लढ्यात जालना जिल्ह्यातील क्रांतिकारकांचे मोठे योगदान राहिले आहे.
- व्यापारी पेठ: जालना हे कापूस, तूर आणि धान्यासाठी मराठवाड्यातील एक मोठी व्यापारी बाजारपेठ आहे.
७. महत्त्वाचे वन-लाइनर प्रश्न
१. जालना जिल्ह्याची निर्मिती कधी झाली?
उत्तर: १ मे १९८१.
२. जालना जिल्हा कोणत्या जिल्ह्याचे विभाजन करून तयार करण्यात आला?
उत्तर: छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद).
३. महाराष्ट्रातील कोणत्या शहराला ‘स्टील सिटी’ म्हणून ओळखले जाते?
उत्तर: जालना.
४. समर्थ रामदास स्वामी यांचे जन्मस्थान कोठे आहे?
उत्तर: जांब समर्थ (ता. घनसावंगी).
५. ‘मत्स्योदरी देवी’ चे प्रसिद्ध मंदिर कोठे आहे?
उत्तर: अंबड.
६. जालना जिल्ह्यात एकूण किती तालुके आहेत?
उत्तर: ८ तालुके.
७. महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्याला ‘बियाण्यांचे केंद्र’ (Seed Hub) म्हटले जाते?
उत्तर: जालना.
८. राजूर गणपती हे प्रसिद्ध मंदिर कोणत्या तालुक्यात आहे?
उत्तर: बदनापूर.
९. जालना जिल्ह्याच्या दक्षिण सीमेवरून कोणती नदी वाहते?
उत्तर: गोदावरी.
१०. कोणत्या फळाच्या उत्पादनासाठी जालना जिल्हा जगप्रसिद्ध आहे?
उत्तर: मोसंबी.
११. जालना शहरातील ऐतिहासिक किल्ल्याचे नाव काय?
उत्तर: मस्तगड.
१२. जालना जिल्हा कोणत्या प्रशासकीय विभागात येतो?
उत्तर: मराठवाडा विभाग.
१३. जालन्यातून वाहणारी स्थानिक नदी कोणती?
उत्तर: कुंडलिका.
१४. महाराष्ट्रातील पहिले ड्राय पोर्ट (Dry Port) कोठे आहे?
उत्तर: जालना.
१५. भोकरदन हे ठिकाण कोणत्या ऐतिहासिक कालखंडासाठी प्रसिद्ध आहे?
उत्तर: सातवाहन काळ.
